«درس را بلد است اما موقع انجام تکالیف حواسش پرت می‌شود»، «برای نوشتن یک صفحه زمان زیادی نیاز دارد»، «مطالبی را که خوانده خیلی زود فراموش می‌کند» یا «نمی‌تواند برای مدت کافی روی فعالیت بنشیند»؛ این جملات از نگرانی‌های رایج والدین درباره کودکان هستند.

مشکلات توجه و یادگیری می‌توانند روی عملکرد تحصیلی، اعتمادبه‌نفس، انجام تکالیف و حتی روابط کودک تأثیر بگذارند. با این حال، هر کودکی که تمرکز پایینی دارد الزاماً مبتلا به بیش‌فعالی نیست و هر افت تحصیلی نیز به معنای اختلال یادگیری نیست.

اگر به دنبال درمان عدم تمرکز و یادگیری کودک در سعادت آباد هستید، اولین قدم، شناخت دقیق علت مشکل است. در کلینیک کاردرمانی آریان راهب تلاش می‌شود توانایی‌های شناختی، حرکتی و عملکردی کودک بررسی شده و در صورت نیاز برنامه توانبخشی متناسب با شرایط او طراحی شود.

عدم تمرکز در کودکان چیست؟

توجه و تمرکز یعنی کودک بتواند اطلاعات مهم را از محیط انتخاب کند و برای مدت متناسب با سن خود روی یک فعالیت باقی بماند.

برای مثال کودک هنگام انجام تکلیف باید بتواند صحبت اطرافیان، صدای تلویزیون یا وسایل موجود در محیط را تا حدی نادیده بگیرد و روی نوشتن یا خواندن تمرکز کند.

کودک دارای مشکل توجه ممکن است:

• فعالیت را شروع کند اما خیلی زود رها کند.
• با کوچک‌ترین صدا حواسش پرت شود.
• مرتب از جای خود بلند شود.
• برای انجام تکالیف به یادآوری مداوم نیاز داشته باشد.
• دستورهای چندمرحله‌ای را فراموش کند.
• وسایل مدرسه را مرتب گم کند.
• تکالیف را ناقص تحویل دهد.
• هنگام خواندن یا نوشتن زود خسته شود.
• در سازمان‌دهی فعالیت‌ها مشکل داشته باشد.

وجود این علائم به‌تنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست و ارزیابی دقیق اهمیت دارد.

آیا عدم تمرکز همان بیش‌فعالی است؟

خیر. کاهش تمرکز دلایل متعددی دارد.

ADHD یک اختلال عصب‌رشدی است که می‌تواند با مشکلات توجه، کنترل تکانه و بیش‌فعالی همراه باشد. تشخیص آن فرایندی چندمرحله‌ای است و متخصص باید شرایط دیگری را که می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند نیز بررسی کند. CDC نیز بر بررسی مشکلات همراه مانند اختلالات یادگیری، زبان، اضطراب، مشکلات خواب و سایر شرایط رشدی تأکید می‌کند.

بنابراین برچسب زدن سریع به کودکی که برای انجام تکالیف تمرکز ندارد کار درستی نیست.

اختلال یادگیری در کودکان چیست؟

گاهی کودک هوش مناسبی دارد و فرصت آموزشی نیز در اختیار او قرار گرفته است، اما در یک یا چند حوزه تحصیلی به شکل قابل‌توجهی مشکل دارد.

مشکل ممکن است بیشتر در زمینه‌هایی مانند:

• خواندن
• نوشتن
• املا
• ریاضی
• درک مطلب
• سازمان‌دهی نوشته
• هماهنگی لازم برای نوشتن

دیده شود.

مشکلات یادگیری می‌توانند همراه با مشکلات توجه وجود داشته باشند، اما این دو یکسان نیستند. CDC نیز اشاره می‌کند که برخی کودکان دارای ADHD هم‌زمان اختلال یادگیری دارند و در چنین مواردی ارزیابی دقیق برای مشخص شدن علت مشکلات مدرسه ضروری است.

علت عدم تمرکز و ضعف یادگیری کودک چیست؟

برای تعیین علت نمی‌توان تنها به رفتار کودک در هنگام تکالیف نگاه کرد.

عوامل مختلفی ممکن است در عملکرد کودک نقش داشته باشند، از جمله:

• ADHD
• اختلالات یادگیری
• مشکلات زبان
• اضطراب و فشار روانی
• مشکلات خواب
• ضعف مهارت‌های اجرایی
• مشکلات پردازش حسی
• ضعف مهارت‌های ظریف دست
• مشکلات هماهنگی چشم و دست
• دشواری در برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی
• مشکلات بینایی یا شنوایی
• نامتناسب بودن سطح تکالیف با توانایی کودک

به همین دلیل هدف ارزیابی تخصصی این است که مشخص شود کودک دقیقاً در کدام بخش به حمایت نیاز دارد.

کاردرمانی برای عدم تمرکز و مشکلات یادگیری کودکان

کاردرمانی می‌تواند در کودکانی که مشکلات عملکردی، حرکتی، حسی یا مهارت‌های اجرایی روی فعالیت‌های آموزشی آن‌ها تأثیر گذاشته است، بخشی از برنامه توانبخشی باشد.

در کلینیک کاردرمانی آریان راهب در سعادت آباد برنامه هر کودک براساس نتایج ارزیابی انتخاب می‌شود.

کاردرمانی ممکن است روی حوزه‌هایی مانند موارد زیر تمرکز داشته باشد.

تقویت توجه پایدار

توجه پایدار یعنی کودک بتواند برای مدت مشخصی روی یک فعالیت باقی بماند.

تمرین‌ها معمولاً به‌صورت تدریجی طراحی می‌شوند؛ یعنی ابتدا فعالیت‌هایی متناسب با توانایی فعلی کودک انتخاب شده و سپس مدت و پیچیدگی آن افزایش پیدا می‌کند.

توجه انتخابی

کودک باید بتواند از میان محرک‌های مختلف، اطلاعات مهم را انتخاب کند.

برای مثال هنگام انجام تکلیف لازم است صدای محیط را نادیده بگیرد و روی نوشته خود تمرکز کند.

فعالیت‌های هدفمند می‌توانند برای تمرین این مهارت طراحی شوند.

توجه انتقالی

در مدرسه کودک مرتب باید توجه خود را از یک فعالیت به فعالیت دیگر منتقل کند؛ برای مثال از گوش دادن به معلم به نوشتن در دفتر.

بعضی کودکان برای این تغییر تمرکز به زمان یا حمایت بیشتری نیاز دارند.

تقویت حافظه کاری

حافظه کاری به کودک کمک می‌کند اطلاعات را برای مدت کوتاهی در ذهن نگه دارد و از آن‌ها استفاده کند.

برای مثال کودک باید دستور «دفترت را باز کن، تاریخ را بنویس و تمرین سوم را انجام بده» در ذهن نگه دارد.

ضعف این مهارت می‌تواند باعث شود کودک:

• دستورها را فراموش کند.
• وسط فعالیت نداند باید چه کاری انجام دهد.
• در محاسبات ذهنی مشکل داشته باشد.
• برای انجام فعالیت‌های چندمرحله‌ای به کمک بیشتری نیاز داشته باشد.

تمرین‌های شناختی و عملکردی می‌توانند متناسب با نیاز کودک طراحی شوند.

مهارت‌های اجرایی و یادگیری

موفقیت در مدرسه فقط به هوش و حافظه وابسته نیست.

کودک باید بتواند:

• فعالیت را شروع کند.
• برای انجام آن برنامه داشته باشد.
• وسایل مورد نیاز را آماده کند.
• مراحل کار را دنبال کند.
• اشتباه خود را بررسی کند.
• فعالیت را به پایان برساند.

به مجموعه‌ای از این توانایی‌ها «مهارت‌های اجرایی» گفته می‌شود.

کودکی که در این مهارت‌ها مشکل دارد ممکن است درس را بلد باشد اما برای انجام مستقل تکالیف به کمک زیادی نیاز داشته باشد.

کاردرمانی برای مشکلات نوشتن

گاهی چیزی که والدین آن را «ضعف یادگیری» می‌دانند، تا حدی با مشکلات نوشتاری و حرکتی مرتبط است.

کودک ممکن است در موارد زیر مشکل داشته باشد:

• گرفتن صحیح مداد
• کنترل فشار مداد
• هماهنگی چشم و دست
• نوشتن در محدوده خط
• فاصله مناسب بین کلمات
• سرعت نوشتن
• استقامت دست
• استفاده هماهنگ از دو دست

آکادمی اطفال آمریکا نیز کاردرمانی را از روش‌های مهم کمک به کودکانی می‌داند که در مهارت‌های حرکتی ظریف، برنامه‌ریزی و مشکلات نوشتاری مانند دیس‌گرافیا دشواری دارند.

نقش پردازش حسی در تمرکز

بعضی کودکان در محیط‌های شلوغ به‌سرعت تحت تأثیر صدا، نور، لمس یا حرکت قرار می‌گیرند.

در مقابل، بعضی کودکان برای حفظ سطح هوشیاری دائماً نیاز به حرکت کردن، تکان خوردن یا لمس وسایل دارند.

اگر ارزیابی نشان دهد مشکلات پردازش حسی بر مشارکت کودک در فعالیت‌های آموزشی تأثیر دارند، کاردرمانگر ممکن است فعالیت‌های متناسب با نیاز حسی کودک را به برنامه اضافه کند.

هر کودک پرتحرکی الزاماً مشکل پردازش حسی ندارد و استفاده از تمرینات حسی باید براساس ارزیابی انجام شود.

درمان ADHD فقط کاردرمانی نیست

یکی از نکات مهم برای والدین این است که در صورت تشخیص ADHD، درمان ممکن است چندبخشی باشد.

براساس توصیه‌های بالینی منتشرشده توسط CDC و آکادمی اطفال آمریکا، برای کودکان کم‌سن‌تر آموزش والدین در مدیریت رفتار و مداخلات رفتاری اهمیت ویژه‌ای دارد و در کودکان مدرسه‌ای نیز درمان می‌تواند شامل مداخلات رفتاری، حمایت مدرسه و در صورت تشخیص پزشک دارو باشد.

بنابراین کاردرمانی جایگزین ارزیابی پزشکی یا درمان‌های لازم دیگر نیست. بسته به شرایط کودک ممکن است همکاری میان کاردرمانگر، پزشک، روان‌شناس، گفتاردرمانگر، مدرسه و خانواده لازم باشد.

ارزیابی کودک در کلینیک آریان راهب چگونه انجام می‌شود؟

برای درمان عدم تمرکز و یادگیری کودک سعادت آباد بهتر است برنامه با ارزیابی شروع شود.

1. بررسی نگرانی والدین

ابتدا مشخص می‌شود مشکل اصلی کودک چیست و در چه موقعیت‌هایی بیشتر دیده می‌شود.

2. بررسی عملکرد کودک

براساس شرایط کودک ممکن است حوزه‌هایی مانند:

• توجه
• حافظه کاری
• مهارت‌های اجرایی
• هماهنگی چشم و دست
• مهارت‌های ظریف
• نوشتن
• پردازش حسی
• برنامه‌ریزی حرکتی

بررسی شوند.

3. تعیین اهداف

اهداف باید مشخص و کاربردی باشند؛ برای مثال:

• افزایش مدت مشارکت در تکالیف
• کاهش نیاز به یادآوری مداوم
• بهبود خوانایی نوشتن
• تقویت سازمان‌دهی فعالیت
• افزایش استقلال در انجام تکالیف

4. طراحی برنامه اختصاصی

برنامه براساس نیاز همان کودک تنظیم می‌شود و یک مجموعه تمرین ثابت برای همه کودکان مناسب نیست.

والدین در خانه چه کاری انجام دهند؟

محیط خانه می‌تواند نقش مهمی در توجه و یادگیری کودک داشته باشد.

چند راهکار ساده عبارت‌اند از:

• محل مشخص و کم‌حواس‌پرتی برای تکالیف در نظر بگیرید.
• تکلیف طولانی را به قسمت‌های کوچک تقسیم کنید.
• دستورها را کوتاه و روشن بیان کنید.
• از برنامه تصویری یا چک‌لیست استفاده کنید.
• زمان استراحت کوتاه بین فعالیت‌ها قرار دهید.
• خواب منظم کودک را جدی بگیرید.
• به جای تذکرهای مداوم، ساختار مشخص ایجاد کنید.
• موفقیت‌های کوچک کودک را نیز تقویت کنید.

برای کودکان مبتلا به ADHD، همکاری خانواده و مدرسه بخش مهمی از برنامه درمانی است و حمایت‌های کلاسی می‌توانند در عملکرد تحصیلی مؤثر باشند.

چه زمانی باید برای ارزیابی مراجعه کنیم؟

اگر کودک:

• نسبت به همسالان برای انجام تکالیف زمان بسیار بیشتری نیاز دارد؛
• مرتب تکلیف را نیمه‌کاره رها می‌کند؛
• دستورهای ساده را مکرراً فراموش می‌کند؛
• در خواندن، نوشتن یا ریاضی مشکل پایدار دارد؛
• در گرفتن مداد و نوشتن مشکل دارد؛
• نمی‌تواند فعالیت‌های خود را سازمان‌دهی کند؛
• به دلیل مشکلات درسی اعتمادبه‌نفس او کاهش یافته است؛
• یا مشکلات تمرکز در خانه و مدرسه بر عملکرد روزانه او تأثیر گذاشته است؛

بهتر است شرایط او تخصصی بررسی شود.

سوالات متداول درباره عدم تمرکز و یادگیری کودکان

آیا عدم تمرکز کودک حتماً نشانه بیش‌فعالی است؟

خیر. مشکلات خواب، اضطراب، اختلال یادگیری، مشکلات حسی و عوامل متعدد دیگری می‌توانند روی توجه اثر بگذارند.

آیا کاردرمانی باعث افزایش تمرکز می‌شود؟

اگر مشکلات عملکردی مرتبط با توجه، مهارت‌های اجرایی، پردازش حسی یا توانایی‌های حرکتی در فعالیت‌های کودک نقش داشته باشند، کاردرمانی می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد. نوع مداخله به نتیجه ارزیابی بستگی دارد.

آیا اختلال یادگیری با تمرین کاملاً از بین می‌رود؟

نمی‌توان نتیجه یکسانی برای همه کودکان تضمین کرد. هدف مداخلات تخصصی، کمک به کودک برای توسعه مهارت‌ها، استفاده از راهبردهای مناسب و کاهش تأثیر مشکلات بر عملکرد تحصیلی است.

چند جلسه درمان لازم است؟

تعداد جلسات به نوع و شدت مشکل، سن کودک، اهداف درمانی و پاسخ او به مداخلات بستگی دارد و پس از یک جلسه نمی‌توان برای همه کودکان مدت ثابتی تعیین کرد.

جمع‌بندی

مشکلات توجه و یادگیری کودکان می‌توانند دلایل مختلفی داشته باشند؛ بنابراین مهم‌ترین قدم، پیدا کردن علت و نقاط قوت و ضعف واقعی کودک است.

در کلینیک کاردرمانی آریان راهب، ارزیابی و برنامه کاردرمانی می‌تواند با تمرکز بر مهارت‌هایی مانند توجه، حافظه کاری، مهارت‌های اجرایی، هماهنگی چشم و دست، نوشتن، پردازش حسی و استقلال کودک در فعالیت‌های آموزشی طراحی شود.

اگر به دنبال درمان عدم تمرکز و یادگیری کودک در سعادت آباد هستید، ارزیابی تخصصی می‌تواند کمک کند مشخص شود مشکل کودک دقیقاً در چه حوزه‌ای قرار دارد و چه مسیر توانبخشی یا ارجاع تخصصی برای او مناسب‌تر است.