اوتیسم یا اختلال طیف اوتیسم (ASD) یکی از پیچیدهترین اختلالات رشدی است که از کودکی بروز میکند و بر حوزههای ارتباط، تعامل اجتماعی و پردازش اطلاعات محیطی اثر میگذارد. یکی از مهمترین زمینههایی که در این اختلال مشاهده میشود، مشکلات پردازش حسی است. برخی کودکان اوتیستیک به تحریکات محیطی بیش از حد واکنش نشان میدهند، برخی کمتر از حد معمول، و بعضی ترکیبی از این دو حالت را دارند. در چنین شرایطی، درمانهای یکپارچگی حسی و برنامههای رژیم حسی نقش حیاتی در توانمندسازی این افراد ایفا میکنند.
یکپارچگی حسی به فرآیندی گفته میشود که در آن مغز محرکهای حسی دریافتشده از محیط و بدن را سازماندهی، تفسیر و ترکیب کرده و پاسخی متناسب ارائه میدهد. سیستمهای حسی شامل بینایی، شنوایی، لامسه، بویایی، چشایی، وستیبولار (تعادل) و پروپریوسپتیو (حس عمقی عضلات و مفاصل) هستند. در افراد دارای اختلالات پردازش حسی، این فرایند به درستی انجام نمیشود، و همین امر باعث اختلال در مهارتهای حرکتی، تمرکز و مدیریت واکنشهای هیجانی میشود.
رژیم حسی یک برنامه فردی و ساختاریافته از فعالیتهای حسی است که به کمک آن، تحریکات موردنیاز سیستم عصبی و مغز به شکل مناسب و هدفمند در طول روز ارائه میشود. این رژیمها معمولاً توسط کاردرمانگر و بر اساس ارزیابیهای تخصصی طراحی میشوند. هدف، ایجاد تعادل بین تحریک حسی و آرامش، افزایش توان عملکردی و کاهش واکنشهای نامطلوب به محرکها است..
بهبود توانایی مغز در ترکیب اطلاعات حسی
کاهش واکنشهای شدید یا اجتنابی به محرکها
تقویت تمرکز و توجه
افزایش توانایی تحمل محیط
بهبود هماهنگی حرکتی
کاهش اضطراب ناشی از محرکهای محیطی
کاردرمانگران برای اجرای درمان حسی از فعالیتها و ابزارهای گوناگون استفاده میکنند. این فعالیتها میتوانند شامل تاببازی، استفاده از توپ درمانی بزرگ، مسیرهای تعادلی، وسایل لمسی با بافتهای مختلف و بازیهایی با محرکهای دیداری و شنیداری باشند. مهمترین اصل، ارائه فعالیتها به شکلی کنترلشده و متناسب با نیاز فرد است تا سیستم عصبی تحریک شود ولی دچار اضافهبار حسی نشود.
خانواده یا مراقبان اصلی باید آموزش ببینند که چگونه فعالیتهای رژیم حسی را در خانه اجرا کنند و به دنبال علائم بهبود یا واکنشهای نامطلوب باشند. آنها با فراهم کردن محیطی ایمن و تعاملی، میتوانند تاثیر درمانها را چند برابر کنند. این همراهی نهتنها اجرای منظم فعالیتها را تضمین میکند، بلکه به کودک یا فرد اوتیستیک احساس امنیت و ثبات میدهد.
هر برنامه درمانی ممکن است با مقاومت یا تغییرات رفتاری روبهرو شود. برخی از کودکان ممکن است نسبت به فعالیتهای جدید بیمیل باشند یا واکنشهای شدید نشان دهند. برای حل این مشکلات میتوان فعالیتها را جذابتر کرد، شدت تحریکات را به تدریج افزایش داد و فعالیتهای جایگزین برای همان هدف حسی در نظر گرفت. همکاری بین درمانگر، خانواده و حتی مدرسه میتواند در غلبه بر این چالشها مؤثر باشد.
تحقیقات نشان دادهاند که اجرای درست درمانهای یکپارچگی حسی و رژیمهای حسی میتواند بهبودهایی در ارتباط، یادگیری و رفتار افراد اوتیستیک ایجاد کند. هرچند این روشها درمان قطعی اوتیسم نیستند، اما کمک میکنند فرد زندگی روزمره را بهتر مدیریت کند و کیفیت زندگی افزایش یابد. آینده این حوزه، ترکیب فناوریهای نوین با ارزیابیهای دقیق برای شخصیسازی درمانها خواهد بود.
خیر؛ رژیم حسی تنها یکی از بخشهای توانبخشی بوده و باید همراه سایر روشها مثل گفتاردرمانی و رفتاردرمانی اجرا شود.
با اجرای منظم و صحیح، معمولاً بین چند هفته تا چند ماه علائم بهبود ظاهر میشوند.
لازم نیست، اما طراحی و شروع رژیم باید تحت نظر درمانگر انجام شود و آموزش کامل به خانواده داده شود.
بله؛ هر فردی که مشکل پردازش حسی دارد، فارغ از سن، میتواند از این رویکرد بهره ببرد.
بله؛ با هماهنگی مسئولین و معلمان، بسیاری از فعالیتها را میتوان در محیط مدرسه و بین کلاسها اجرا کرد.
