کاردرمانی برای اختلالات توجه و تمرکز کودکان‌ هستند، اغلب با چالش‌های پیچیده‌ای در زندگی روزمره روبه‌رو می‌شوند. این مشکلات ممکن است در کلاس درس، محیط خانواده یا در ارتباط با دوستان به وضوح خود را نشان دهند. برخلاف کودکانی که دچار بیش‌فعالی هستند، کودکان کم‌توجه معمولاً آرام، کم‌تحرک و بی‌صدا به نظر می‌رسند، اما در درون خود با مشکلاتی نظیر ناتوانی در تمرکز، سازماندهی افکار و پیگیری وظایف دست‌وپنجه نرم می‌کنند. یکی از راهکارهای درمانی مؤثر برای این دسته از کودکان، کاردرمانی است. این مقاله کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آریان تلاش می‌کند به شیوه‌ای مفصل و علمی، نقش کاردرمانی را در درمان و بهبود عملکرد کودکان کم‌توجه مورد بررسی قرار دهد.

تعریف اختلال کم‌توجهی و ویژگی‌های آن

اختلال کم‌توجهی نوعی وضعیت عصبی رشدی است که در آن کودک در انجام فعالیت‌های روزمره خود دچار بی‌نظمی ذهنی و دشواری در تمرکز می‌شود. این کودکان اغلب قادر به حفظ توجه خود برای مدت طولانی نبوده و به‌سرعت در مواجهه با محرک‌های مختلف محیطی دچار حواس‌پرتی می‌شوند. این مشکل بر عملکرد تحصیلی آن‌ها، روابط اجتماعی، مهارت‌های زندگی و حتی عزت نفسشان تأثیر منفی می‌گذارد. از نشانه‌های شایع این اختلال می‌توان به عدم توجه به جزئیات، گوش ندادن به صحبت‌ها، دشواری در دنبال کردن دستورالعمل‌ها، ناتوانی در سازماندهی وظایف، گم‌کردن وسایل و فراموش‌کاری در انجام فعالیت‌های روزمره اشاره کرد.

کاردرمانی و نقش آن در توانبخشی کودکان

کاردرمانی شاخه‌ای تخصصی از علوم توانبخشی است که هدف آن کمک به افراد برای دستیابی به بیشترین میزان عملکرد مستقل در زندگی روزمره است. در زمینه کودکان، کاردرمانی شامل مجموعه‌ای از مداخلات جسمی، ذهنی و حسی است که به کودک کمک می‌کند تا بتواند مهارت‌های لازم برای موفقیت در مدرسه، خانه و اجتماع را کسب کند. کاردرمانگر با بهره‌گیری از روش‌های علمی، فعالیت‌محور و مبتنی بر بازی، به ارزیابی و ارتقای عملکرد کودک می‌پردازد. این مداخلات به گونه‌ای طراحی می‌شوند که هم‌زمان چندین جنبه از رشد کودک را در بر گیرند.

بهبود مهارت‌های توجه و تمرکز

یکی از اهداف اصلی کاردرمانی در درمان کودکان کم‌توجه، افزایش توانایی آن‌ها در حفظ توجه و تمرکز است. برای این منظور، از تمریناتی مانند حل پازل، بازی‌های ساختاریافته، فعالیت‌های متوالی، تمرین‌های شنیداری دیداری و بازی‌های مبتنی بر نوبت‌گیری استفاده می‌شود. این تمرین‌ها ذهن کودک را به چالش کشیده و توانایی مغز را در فیلتر کردن اطلاعات غیرضروری و تمرکز بر هدف اصلی تقویت می‌کند. همچنین فعالیت‌هایی مانند گوش دادن به دستورالعمل‌ها و اجرای دقیق آن‌ها باعث تقویت مهارت گوش‌دادن فعال می‌شود.

تقویت مهارت‌های حرکتی ظریف و درشت

بسیاری از کودکان کم‌توجه در هماهنگی بین عضلات کوچک و بزرگ دچار مشکل هستند. این مسئله ممکن است در نوشتن، بستن دکمه‌ها، استفاده از قیچی یا دویدن و پریدن نمود پیدا کند. در کاردرمانی، با استفاده از ابزارهایی مانند خمیر بازی، گیره‌های مخصوص، توپ‌های تعادلی، طناب‌های تمرینی و فعالیت‌های حرکتی هماهنگ، مهارت‌های حرکتی ظریف و درشت کودک تقویت می‌شود. کاردرمانگر با طراحی بازی‌های متنوع، نه‌تنها این مهارت‌ها را بهبود می‌بخشد، بلکه انگیزه کودک برای شرکت فعال در جلسه درمان را نیز افزایش می‌دهد.

تقویت عملکردهای اجرایی ذهن

وظایف اجرایی ذهن شامل برنامه‌ریزی، سازماندهی، تصمیم‌گیری، کنترل هیجانات، حافظه فعال و انعطاف‌پذیری شناختی می‌شود. کودکان کم‌توجه معمولاً در این حوزه دچار ضعف هستند. کاردرمانگر با ارائه تمرین‌هایی مانند مرتب‌سازی اشیاء، چیدمان کارت‌ها به ترتیب خاص، طراحی جدول زمانی، ایجاد چک‌لیست و آموزش مهارت‌های حل مسئله، عملکرد اجرایی کودک را تقویت می‌کند. استفاده از بازی‌های فکری و استراتژیک نیز به تقویت توانایی کودک در تفکر منطقی، تصمیم‌گیری و پیروی از مراحل کمک شایانی می‌کند.

تنظیم پردازش حسی و حساسیت‌های محیطی

اختلال در پردازش حسی در میان کودکان کم‌توجه بسیار شایع است. این اختلال می‌تواند به صورت بیش‌واکنشی یا کم‌واکنشی نسبت به محرک‌های محیطی مانند صدا، نور، بو یا لمس ظاهر شود. کاردرمانگر با ارزیابی دقیق سیستم حسی کودک، برنامه‌ای متناسب با نیازهای وی طراحی می‌کند. این برنامه شامل استفاده از تجهیزات ویژه مانند تاب‌های تعادلی، ماساژهای عمقی، لباس‌های فشاری، سطوح ارتعاشی و بازی‌های تحریک حسی هدفمند است. هدف از این مداخلات، رسیدن به تعادل حسی و افزایش تحمل کودک نسبت به محیط پیرامون است.

آموزش راهبردهای رفتاری و خودتنظیمی

کودکان کم‌توجه معمولاً در کنترل رفتار، تنظیم هیجانات و پیروی از قواعد مشکل دارند. کاردرمانی از طریق آموزش تکنیک‌های رفتاری مانند تقویت مثبت، تعیین پاداش‌های منظم، استفاده از نمودارهای پیشرفت، سیستم نشانه‌گذاری بصری و تمرین‌های ایفای نقش، به کودک کمک می‌کند تا رفتارش را بهتر مدیریت کند. این آموزش‌ها اغلب در قالب بازی، داستان‌سازی یا تعاملات گروهی انجام می‌پذیرد تا کودک در فضایی امن و لذت‌بخش مهارت‌های خودتنظیمی را بیاموزد.

افزایش مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی

یکی از پیامدهای منفی اختلال کم‌توجهی، ضعف در مهارت‌های اجتماعی است. کودک ممکن است در نوبت‌گیری، گوش‌دادن به دیگران، درک نشانه‌های غیرکلامی یا حفظ روابط پایدار با دوستان خود دچار مشکل باشد. در کاردرمانی، با برگزاری جلسات گروهی، بازی‌های اجتماعی، تمرین مکالمه، آموزش زبان بدن و بازی‌های مبتنی بر همکاری، کودک به تقویت مهارت‌های بین‌فردی خود می‌پردازد. این تمرینات موجب افزایش اعتماد به نفس، کاهش اضطراب اجتماعی و توانمندی در برقراری ارتباط سالم با دیگران می‌شود.

نقش خانواده در فرآیند درمان

والدین نقش محوری در موفقیت درمان کاردرمانی دارند. درمانگر معمولاً با والدین جلسات منظم برگزار کرده و آن‌ها را در جریان روند درمانی قرار می‌دهد. والدین آموزش می‌بینند چگونه در خانه نیز محیطی حمایتی و ساختارمند برای کودک فراهم کنند. این آموزش‌ها شامل ایجاد روتین‌های روزانه مشخص، استفاده از تصاویر یادآور، کاهش عوامل حواس‌پرتی، تشویق و تقویت رفتارهای مثبت، تقسیم وظایف به مراحل ساده و برقراری ارتباط مثبت با کودک است. حضور فعال والدین نه‌تنها روند درمان را تسهیل می‌کند، بلکه احساس امنیت و همبستگی را در کودک تقویت می‌نماید.

اثرات بلندمدت کاردرمانی بر رشد کودک

تداوم کاردرمانی در طول زمان می‌تواند تأثیرات شگرفی در زندگی کودک برجای گذارد. کودکانی که از مداخلات کاردرمانی بهره‌مند می‌شوند، به مرور زمان توجه دقیق‌تری پیدا کرده، در تکالیف مدرسه موفق‌تر عمل می‌کنند و در روابط بین‌فردی خود رشد قابل ملاحظه‌ای نشان می‌دهند. از سوی دیگر، این کودکان توانایی حل مسئله، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی را کسب کرده و کمتر درگیر احساس ناکامی و سرخوردگی می‌شوند. با ارتقای اعتماد به نفس و عملکرد تحصیلی، احتمال نیاز به مداخلات دارویی کاهش یافته و آینده‌ای روشن‌تر برای آن‌ها رقم می‌خورد.

نتیجه‌گیری

کاردرمانی در درمان کودکان کم‌توجه روشی مؤثر، علمی و قابل اعتماد است. این شیوه با تمرکز بر جنبه‌های مختلف رشد جسمی، ذهنی، رفتاری و اجتماعی کودک، امکان پیشرفت چندبعدی را فراهم می‌سازد. در کنار نقش کاردرمانگر، والدین نیز می‌توانند با اجرای توصیه‌های حرفه‌ای، فرآیند درمان را تقویت کرده و محیطی سالم برای رشد کودک ایجاد کنند. با تشخیص زودهنگام، همکاری میان متخصصان و خانواده و استفاده از تکنیک‌های نوین کاردرمانی، می‌توان زمینه‌ساز رشد، شکوفایی و استقلال کودکان کم‌توجه در زندگی آینده شد.