کاردرمانی فلج مغزی یکی از شایع‌ترین اختلالات عصبی دوران کودکی است که بر رشد حرکتی و هماهنگی عضلات کودک اثر می‌گذارد این اختلال ناشی از آسیب به مغز در دوران پیش از تولد یا حین تولد یا پس از آن در سال‌های اولیه زندگی است که موجب اختلالات مختلفی در کنترل حرکات تن عضلانی تعادل مهارت‌های عملکردی و حتی توانایی‌های شناختی کودک می‌شود

کودکان مبتلا به فلج مغزی ممکن است در حرکت نشستن راه رفتن استفاده از دست‌ها تغذیه لباس پوشیدن و انجام بسیاری از فعالیت‌های روزمره محدودیت‌هایی داشته باشند در چنین شرایطی کاردرمانی یکی از مهم‌ترین روش‌های توانبخشی است که با هدف افزایش استقلال و کیفیت زندگی این کودکان به کار می‌رود

این مقاله کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آریان با هدف بررسی کامل نقش کاردرمانی در درمان فلج مغزی در کودکان بدون دارو و بهبود وضعیت تنظیم شده است و به شرح رویکردهای درمانی اهداف اصلی تکنیک‌های مورد استفاده و نتایج کاردرمانی در این گروه از کودکان می‌پردازد.

تعریف فلج مغزی و انواع آن

فلج مغزی یک اختلال دائمی ولی غیر پیشرونده است که بر اساس محل آسیب در مغز و نوع علائم به چند نوع تقسیم می‌شود نوع اسپاستیک که با سفتی عضلات همراه است نوع آتتوئید که حرکات غیرارادی را به همراه دارد نوع آتاکسیک که با اختلال در تعادل همراه است و نوع ترکیبی که علائم چند نوع را با هم دارد

شدت این اختلال نیز در کودکان متفاوت است برخی ممکن است تنها مشکلات حرکتی خفیف داشته باشند در حالی که برخی دیگر نیاز به حمایت‌های گسترده در تمام جنبه‌های زندگی خود دارند

اهداف اصلی کاردرمانی در کودکان دارای فلج مغزی

کاردرمانی در این کودکان با اهداف متعددی دنبال می‌شود که همه آنها در راستای افزایش توانایی کودک در انجام فعالیت‌های مستقل و کاهش وابستگی به دیگران است از جمله این اهداف می‌توان به موارد زیر اشاره کرد

افزایش دامنه حرکتی مفاصل و انعطاف‌پذیری عضلات

کاهش اسپاستیسیته یا سفتی عضلات

بهبود تعادل هماهنگی و کنترل حرکتی

افزایش مهارت‌های حرکتی ظریف مانند گرفتن نوشتن و استفاده از ابزارها

تقویت مهارت‌های روزمره مانند لباس پوشیدن غذا خوردن استفاده از سرویس بهداشتی و مراقبت از خود

افزایش توانایی شناختی و توجهی کودک در فرآیندهای یادگیری

ارتقای اعتماد به نفس و احساس موفقیت در کودک

ارزیابی اولیه کودک توسط کاردرمانگر فلج مغزی

کاردرمانی با یک ارزیابی کامل از وضعیت کودک آغاز می‌شود کاردرمانگر با مشاهده وضعیت حرکتی شناختی رفتاری و عملکردی کودک اطلاعات دقیقی جمع‌آوری می‌کند تا برنامه درمانی فردمحور و متناسب با نیازهای خاص کودک طراحی کند

ارزیابی شامل بررسی قدرت عضلات الگوهای حرکتی وضعیت قرارگیری بدن هماهنگی بین اندام‌ها دامنه حرکتی مفاصل سطح تن عضلانی مهارت‌های دستی تعادل توانایی‌های شناختی و رفتار اجتماعی کودک است

تکنیک‌های کاردرمانی برای کودکان با فلج مغزی

در کاردرمانی کودکان با فلج مغزی از تکنیک‌های گوناگون و ترکیبی استفاده می‌شود تا حداکثر تأثیر در بهبود عملکرد کودک حاصل شود برخی از روش‌های اصلی شامل موارد زیر است

تمرین های کششی و دامنه حرکتی برای کاهش اسپاستیسیته و پیشگیری از کوتاهی عضلات

تمرینات تعادلی برای بهبود هماهنگی عضلات مرکزی بدن

تمرین های قدرتی برای افزایش توان عضلات ضعیف شده

تمرین های حرکتی برای آموزش مجدد حرکات پایه مانند نشستن ایستادن و راه رفتن

آموزش مهارت‌های عملکردی مانند گرفتن مداد بستن دکمه‌ها و استفاده از قاشق

بازی‌های درمانی برای تقویت انگیزه مشارکت اجتماعی و مهارت‌های شناختی

استفاده از وسایل کمکی مانند آتل بالشتک‌های وضعیت‌دهی صندلی‌های ویژه و واکر در صورت نیاز

کار روی فعالیت‌های روزمره با استفاده از تکنیک‌های آموزش مرحله به مرحله

نقش خانواده در فرآیند کاردرمانی فلج مغزی

موفقیت کاردرمانی به مشارکت فعال خانواده به ویژه والدین نیز بستگی دارد کاردرمانگر باید به والدین آموزش دهد که چگونه تمرینات را در منزل ادامه دهند چگونه محیط را برای کودک قابل دسترس‌تر کنند و چگونه با کودک به شیوه‌ای حمایتی تعامل داشته باشند

والدین باید درک روشنی از برنامه درمانی داشته باشند تمرینات را به صورت منظم اجرا کنند و تغییرات و پیشرفت کودک را ثبت نمایند همچنین همراهی عاطفی والدین نقش مؤثری در تقویت انگیزه و اعتماد به نفس کودک دارد

پیشرفت درمانی و ارزیابی مداوم فلج مغزی

کاردرمانگر به‌طور مرتب وضعیت کودک را ارزیابی می‌کند و بر اساس پیشرفت یا تغییر شرایط برنامه درمانی را تنظیم می‌کند این ارزیابی‌ها شامل اندازه‌گیری دامنه حرکتی بهبود در انجام کارهای روزمره افزایش تعادل کاهش سفتی عضلات و تغییرات رفتاری و شناختی است

اگر کودک در برخی حوزه‌ها پیشرفت نکند کاردرمانگر دلایل را بررسی کرده و ممکن است رویکرد درمانی را تغییر دهد.

ترکیب کاردرمانی با سایر روش‌های توانبخشی فلج مغزی

کاردرمانی به تنهایی می‌تواند مؤثر باشد اما در بسیاری موارد در کنار سایر مداخلات توانبخشی نتایج بهتری حاصل می‌شود از جمله این روش‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد

گفتاردرمانی برای کودکان دارای مشکلات زبانی و ارتباطی

کاردرمانی ذهنی برای تقویت تمرکز حافظه و یادگیری

استفاده از درمان‌های مکمل مانند آب‌درمانی موسیقی‌درمانی یا بازی‌درمانی

مزایای کاردرمانی در کودکان فلج مغزی

کاردرمانی می‌تواند تأثیرات بسیار مثبتی بر زندگی کودک مبتلا به فلج مغزی داشته باشد از جمله این مزایا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد

افزایش استقلال در انجام امور روزمره

کاهش نیاز به کمک دیگران در فعالیت‌های شخصی

افزایش اعتماد به نفس و حس خودکارآمدی

بهبود ارتباط اجتماعی و مشارکت در محیط‌های آموزشی

کاهش دفورمیتی‌های اسکلتی عضلانی

افزایش مشارکت کودک در بازی و تفریح

بهبود تعامل کودک با والدین مراقبان و همسالان

نکات کلیدی در انتخاب کاردرمانگر برای کودک فلج مغزی

والدین باید هنگام انتخاب کاردرمانگر به تخصص و تجربه وی در زمینه کودکان توجه کنند مهم است که کاردرمانگر با انواع فلج مغزی آشنایی کامل داشته باشد و بتواند برنامه‌ای متناسب با نیازهای منحصر به فرد کودک طراحی کند

علاوه بر آن کاردرمانگر باید توانایی ارتباط مؤثر با کودک و والدین را داشته باشد محیط درمان باید ایمن کودک‌محور و دارای تجهیزات مناسب باشد

نتیجه‌گیری

کاردرمانی نقشی حیاتی در توانبخشی کودکان مبتلا به فلج مغزی ایفا می‌کند و با بهره‌گیری از روش‌های علمی و تخصصی می‌تواند به طور چشمگیری استقلال عملکردی کیفیت زندگی و مشارکت اجتماعی این کودکان را ارتقا دهد

برنامه‌های کاردرمانی باید بر اساس ارزیابی فردی تنظیم شده با مشارکت والدین ادامه یابد و در صورت لزوم با سایر درمان‌ها ترکیب گردد هدف نهایی توانمندسازی کودک برای داشتن زندگی فعال‌تر شادتر و مستقل‌تر است