نوزادانی که پیش از موعد طبیعی متولد می‌شوند، به‌ عنوان نوزادان نارس شناخته می‌شوند. این کودکان به دلیل تولد زودهنگام، ممکن است با مشکلات متعددی در زمینه‌های حرکتی، حسی، شناختی و گفتاری مواجه شوند. این چالش‌ها در سال‌های اولیه زندگی آشکار می‌شود و در صورت عدم مداخله درمانی مناسب می‌تواند رشد کودک را در بلندمدت مختل کند. در این میان، کاردرمانی به عنوان یکی از ارکان اصلی توانبخشی نقش مؤثری در کمک به رشد و تکامل کودکان نارس ایفا می‌کند. در این مقاله از کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آریان با اهمیت، اهداف، روش‌ها و تمرین‌های کاردرمانی برای کودکان نارس آشنا می‌شویم.

ویژگی‌های کودکان نارس و نیازهای توانبخشی آنان

کودکان نارس به‌ دلیل نارسایی در تکامل مغز، عضلات و سیستم عصبی در رحم، هنگام تولد و پس از آن با مشکلاتی رو‌به‌رو هستند که شامل موارد زیر می‌شود:

• کاهش تون عضلانی و ضعف عضلات مرکزی بدن
• تاخیر در مهارت‌های حرکتی درشت مانند چرخیدن، نشستن یا راه رفتن
• ضعف در مهارت‌های حرکتی ظریف مانند گرفتن اشیا یا بازی با اسباب‌بازی‌ها
• اختلالات حسی مانند حساسیت بیش از حد به لمس یا صدا
• مشکلات تغذیه‌ای و بلع که در رشد و افزایش وزن کودک تاثیر می‌گذارد
• تاخیر در رشد شناختی، زبانی و اجتماعی

با توجه به این ویژگی‌ها، برنامه توانبخشی برای کودکان نارس باید بسیار دقیق، چند‌بعدی و زودهنگام باشد.

نقش کلیدی کاردرمانی در کودکان نارس

کاردرمانی با هدف کمک به رشد حرکتی، شناختی، حسی و عملکردی کودک، از نوزادی تا دوران کودکی نقش حیاتی دارد. وظیفه کاردرمانگر در این مسیر عبارت است از:

• شناسایی تاخیرهای رشدی و تنظیم برنامه متناسب با نیاز کودک
• ارائه تمرین‌هایی برای تقویت عضلات و بهبود مهارت‌های حرکتی
• ارتقاء پاسخ‌های حسی به محیط برای کمک به تنظیم هیجانی کودک
• آموزش به والدین برای مشارکت در روند درمان و تقویت محیط رشدی مناسب

اهداف کاردرمانی برای نوزادان و کودکان نارس

کاردرمانی برای کودکان نارس در سه محور اصلی تمرکز دارد که شامل موارد زیر است:

•  تسهیل رشد حرکتی درشت و ظریف
•  بهبود عملکردهای حسی و تنظیم هیجانی
•   ارتقاء مهارت‌های خودیاری و مشارکت در فعالیت‌های روزمره

تمرین‌ها و فعالیت‌های رایج در کاردرمانی کودکان نارس

تمرین ها و‌فعالیت های کاردرمانی در کودکان نارس بسیار حائز اهمیت است و‌جهت نتیجه  مطلوب باید با دقت هرچه تمامتر انجام شود،برخی از مهمترین این تمرین ها عبارتند از:

تمرین‌های حرکتی درشت

• تمرینات تقویت گردن و تنه برای کمک به کنترل سر و نشستن
• تمرین چرخیدن، خزیدن و چهار دست و پا رفتن روی سطوح نرم
• استفاده از توپ درمانی برای تقویت تعادل و هماهنگی
• ایستادن کنار نرده یا دیوار برای تمرین وزن‌گذاری روی پاها
• راه رفتن با کمک وسایل کمکی یا همراهی والدین برای تقویت اعتماد به نفس حرکتی

تمرین‌های حرکتی ظریف

• گرفتن و رها کردن اسباب‌بازی‌های سبک
• بازی با اسباب‌بازی‌هایی با دکمه، چرخ، یا اشکال مختلف
• فعالیت‌هایی مثل ورق زدن کتاب پارچه‌ای، باز و بسته کردن جعبه‌ها
• تمرین لمس، فشار دادن، و کشیدن اشیای مختلف برای تقویت انگشتان
• بازی با خمیر بازی برای تقویت قدرت عضلات دست و هماهنگی چشم و دست

تحریکات حسی و تنظیم هیجانی

• ماساژ نوزاد با فشار ملایم برای آرام‌سازی و تحریک لمسی
• تاب دادن آرام کودک در پارچه یا گهواره برای تحریک دهلیزی
• بازی با نورهای رنگی، صداهای موزون یا اسباب‌بازی‌های لمسی
• آموزش والدین در تنظیم محیط حسی خانه با نور، صدا و تماس مناسب

تمرینات تغذیه و بلع

• آموزش صحیح وضعیت‌گیری کودک هنگام شیر خوردن
• تمرین استفاده از قاشق، فنجان و نی برای کودکان بزرگ‌تر
• تحریک دهانی با لمس ملایم داخل دهان برای افزایش پذیرش غذا
• آموزش ماساژ اطراف دهان و لب‌ها برای تقویت عضلات دهانی

تقویت مهارت‌های شناختی و اجتماعی

• برقراری ارتباط چشمی با نوزاد هنگام بازی یا تغذیه
• انجام بازی‌های تقلیدی مانند لبخند زدن، کف زدن یا سر تکان دادن
• معرفی بازی‌های ساده با ترتیب مشخص برای تقویت حافظه
• تعامل با کودک از طریق گفتار، آواز و لمس برای تقویت ارتباط عاطفی

نقش والدین در موفقیت کاردرمانی نوزادان نارس

والدین نقش محوری در پیشرفت کودک دارند. بنابراین کاردرمانگر با آموزش به والدین کمک می‌کند که:

• تمرین‌ها را به‌صورت روزانه و در محیط خانه انجام دهند.
• محیطی امن و محرک برای رشد کودک فراهم کنند.
• زبان و ارتباط خود را با کودک از نوزادی آغاز کنند.
• نشانه‌های پیشرفت یا تأخیر را شناسایی و با درمانگر در میان بگذارند.
• با آرامش، انگیزه و صبر با کودک تعامل داشته باشند.

زمان مناسب برای شروع کاردرمانی در کودکان نارس

کاردرمانی باید از نوزادی و حتی در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان آغاز شود. هرچه مداخله زودتر شروع شود، تأثیر آن در رشد و جبران تأخیرهای رشدی بیشتر خواهد بود. معمولاً ارزیابی رشد نوزاد با سن تعدیل‌شده انجام می‌شود و اگر تاخیر در مهارت‌ها مشاهده شود، کاردرمانی بلافاصله آغاز می‌شود.

جمع‌بندی

کودکان نارس نیاز به توجه ویژه و حمایت حرفه‌ای دارند تا بتوانند تا حد ممکن به رشد طبیعی نزدیک شوند. کاردرمانی با رویکردی جامع، علمی و فردی‌سازی‌شده، بستری مناسب برای رشد فیزیکی، شناختی، حسی و اجتماعی این کودکان فراهم می‌سازد. همکاری والدین، آگاهی از مراحل رشد، و شروع زودهنگام توانبخشی می‌تواند آینده‌ای روشن برای کودکان نارس رقم بزند. اگر فرزند شما نارس به دنیا آمده است، مشورت با کاردرمانگر می‌تواند یکی از بهترین تصمیم‌های حمایتی برای رشد و شکوفایی او باشد.