گرفتن مداد در دست و نوشتن با آن یکی از مهم‌ترین مهارت‌های حرکتی ظریف در دوران کودکی است که ارتباط مستقیمی با پیشرفت تحصیلی اعتماد به نفس و استقلال فردی کودک دارد با این حال بسیاری از کودکان به دلایل مختلفی از جمله ضعف عضلات دست تاخیرهای رشدی اختلالات عصبی حرکتی و مشکلات حسی در گرفتن مداد و کنترل آن دچار چالش می‌شوند و نیاز به کار درمانی برای گرفتن مداد در دست کودکان دارند.

کاردرمانی به عنوان یکی از حوزه‌های تخصصی توانبخشی نقش کلیدی در آموزش و بهبود توانایی‌های حرکتی ظریف از جمله مهارت گرفتن مداد دارد کاردرمانی با استفاده از تکنیک‌های متنوع تمرین‌های هدفمند و روش‌های تعاملی به کودکان کمک می‌کند تا بتوانند به درستی مداد را در دست بگیرند و با دقت و قدرت مناسب از آن استفاده کنند.

در این مقاله از کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آریان به بررسی کامل مفهوم مهارت گرفتن مداد مشکلات رایج در این حوزه دلایل احتمالی و مهم‌تر از همه تمرین‌های کار درمانی برای گرفتن مداد در دست کودکان می‌پردازیم.

اهمیت گرفتن مداد در رشد کودک

توانایی گرفتن مداد در دست بخشی از مجموعه مهارت‌های حرکتی ظریف کودک است که نقش حیاتی در نوشتن ترسیم نقاشی و بسیاری از فعالیت‌های آموزشی دارد این مهارت علاوه بر پیشرفت تحصیلی موجب تقویت تمرکز هماهنگی چشم و دست و همچنین رشد شناختی و احساسی کودک می‌شود.

در صورتی که کودک نتواند به درستی مداد را در دست بگیرد ممکن است در انجام تکالیف مدرسه دچار مشکل شود اعتماد به نفسش کاهش یابد و یا از نوشتن و نقاشی گریزان شود این موضوع در صورت تداوم می‌تواند زمینه‌ساز اختلالات یادگیری و مشکلات رفتاری در آینده گردد.

مشکلات رایج در گرفتن مداد

برخی از کودکان در گرفتن مداد با مشکلات مختلفی مواجه هستند که مهمترین آنها اعبارتند از:

• نگه‌داشتن مداد با نیروی بسیار کم یا زیاد
• گرفتن مداد با حالت‌های نادرست مانند با مشت یا بدون استفاده از انگشت شست
• فشار بیش از حد یا کمتر از حد روی کاغذ هنگام نوشتن
• خستگی سریع در هنگام نوشتن
• حرکات ناموزون و خط‌خطی در نقاشی
• عدم هماهنگی چشم و دست
• لرزش یا سفتی بیش از حد در انگشتان

علت بروز این مشکلات ممکن است ناشی از ضعف عضلات دست و انگشتان اختلال در هماهنگی حرکتی مشکلات پردازش حسی تاخیرهای رشدی یا بیماری‌های عصبی عضلانی باشد.

نقش کاردرمانی در بهبود مهارت گرفتن مداد

کاردرمانی به بهبود مهارت‌های حرکتی ظریف از طریق تمرین‌های فیزیکی فعالیت‌های حسی و آموزش‌های کاربردی کمک می‌کند هدف اصلی کاردرمانی در این زمینه تقویت عضلات انگشتان دست بهبود هماهنگی بین چشم و دست تنظیم فشار عضلانی و آموزش صحیح گرفتن مداد است.

کاردرمانگران با انجام ارزیابی‌های دقیق ابتدا الگوی گرفتن مداد وضعیت عضلات و نوع مشکل کودک را شناسایی می‌کنند سپس تمرین‌های اختصاصی و فعالیت‌های بازی‌محور را طراحی می‌کنند که برای کودک جذاب و قابل اجرا باشد در بسیاری از موارد با استمرار در انجام تمرینات کودک به تدریج توانایی نگه‌داشتن مداد به شکل صحیح را پیدا می‌کند.

تمرینات تخصصی کاردرمانی برای گرفتن مداد

در ادامه به معرفی تمرین‌هایی می‌پردازیم که توسط کاردرمانگران برای بهبود توانایی گرفتن مداد در کودکان توصیه می‌شود این تمرین‌ها همگی باید متناسب با سن سطح توانایی و علاقه کودک انتخاب و اجرا شوند.

1.تمرینات تقویت عضلات دست و انگشتان

فشردن توپ اسفنجی کودک با استفاده از انگشتان خود توپ‌های نرم و کوچک را فشار می‌دهد تا قدرت عضلات کف دست و انگشتان افزایش یابد.

چرخاندن دستگیره و باز کردن در بطری باز و بسته کردن در بطری‌ها به تقویت مچ و انگشتان کمک می‌کند.

باز و بسته کردن گیره‌های لباس کودک گیره‌ها را باز کرده و روی لبه یک مقوا یا ظرف می‌گذارد این تمرین باعث تقویت عضلات انتهایی انگشتان می‌شود.

بازی با خمیر بازی فعالیت‌هایی مانند له کردن شکل دادن و فشردن خمیر به افزایش قدرت و انعطاف‌پذیری انگشتان کمک می‌کند.

فعالیت با انبر کودک با استفاده از انبرهای پلاستیکی اشیاء سبک مانند توپ‌های پمبه‌ای را از یک ظرف به ظرف دیگر منتقل می‌کند این تمرین مهارت گرفتن انگشتی را تقویت می‌کند.

2.تمرینات بهبود هماهنگی چشم و دست

• نخ کردن مهره‌ها کودک باید مهره‌های رنگی را از میان نخ عبور دهد این تمرین هم به دقت دیداری و هم به کنترل حرکتی کمک می‌کند.
• بریدن با قیچی قیچی کردن کاغذهای رنگی یا الگوهای خاص به کنترل عضلات دست و هماهنگی حرکات کمک زیادی می‌کند.
• رسم الگوهای ساده کشیدن خطوط مستقیم منحنی یا اشکال هندسی به افزایش دقت در حرکات کمک می‌کند.
• بازی‌های هدف‌دار با هدف برخورد به نقطه خاص مانند پرتاب توپ در سبد یا قرار دادن شیء در جای مشخص باعث هماهنگی چشم و دست می‌شود.

3.تمرینات اصلاح شیوه گرفتن مداد

• استفاده از مدادهای کوتاه‌تر مدادهای کوچک‌تر کودک را مجبور می‌کنند تا از انگشتان برای نگه داشتن استفاده کند نه از کل دست.
• استفاده از سرمدادی یا گیره‌های اصلاحی این ابزارها به کودک کمک می‌کنند تا انگشتان خود را در موقعیت مناسب قرار دهد.
• تمرین گرفتن مداد با سه انگشت ابتدا با قرار دادن شیء کوچکی مانند تیله در کف دست کودک و نگه داشتن آن با انگشت کوچک و حلقه کودک تشویق می‌شود مداد را با سه انگشت دیگر بگیرد.
• استفاده از الگوهای نوشتاری کودک می‌تواند با دنبال کردن خطوط چاپی خاص نحوه قرار گرفتن مداد در انگشتان را تمرین کند.

4.تمرینات حسی برای آگاهی بدنی

در برخی کودکان مشکلات حسی زمینه‌ساز اختلال در گرفتن مداد هستند برای این گروه تمرین‌های حسی کاربرد زیادی دارند از جمله

• قرار دادن دست‌ها در ماسه یا برنج خشک
• استفاده از اسفنج خیس برای نقاشی با آب
• ماساژ ملایم دست و انگشتان قبل از تمرین
• تمرین نوشتن با انگشت در سینی شن یا نمک برای افزایش درک حسی

جهت کسب اطلاعات بیشتر در مورد کاردرمانی برای تأخیر رشدی به این لینک مراجعه نمایید.

عوامل محیطی مؤثر در گرفتن مداد

علاوه بر تمرینات ذکر شده عوامل محیطی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در بهبود یا تضعیف مهارت گرفتن مداد دارند برخی از مهمترین این عوامل عبارتند از:

• وضعیت نشستن کودک باید صاف و با حمایت مناسب از تنه و پاها باشد.
• ارتفاع میز و صندلی باید متناسب با قد کودک باشد تا دست‌ها در زاویه مناسب قرار گیرند.
• نور محیط باید کافی باشد تا دید کودک حین نوشتن دچار اختلال نشود.
• استفاده از وسایل نوشتاری جذاب مانند مدادهای رنگی برای ایجاد انگیزه مفید است.

توصیه‌هایی برای والدین

والدین در فرآیند کاردرمانی نقش بسیار مهمی دارند توصیه‌هایی که در این زمینه  می‌تواند مفید باشد شامل موارد زیر است:

• از مقایسه کودک با همسالانش بپرهیزید و پیشرفت‌های کوچک او را تشویق کنید.
• تمرین‌ها را روزانه و با مدت کوتاه طبق برنامه کاردرمانگر انجام دهید تا کودک خسته نشود.
• در صورت بروز مقاومت یا بی‌میلی با کاردرمانگر مشورت کنید و راهکارهای جایگزین را بیابید.

نتیجه‌گیری

مهارت گرفتن مداد در کودکان یکی از مهم‌ترین جنبه‌های رشد حرکتی ظریف است که در صورت وجود مشکلات نیازمند مداخله تخصصی کاردرمانی می‌باشد تمرین‌های متنوع کاردرمانی از طریق تقویت عضلات افزایش هماهنگی حرکتی بهبود احساس بدنی و آموزش شیوه صحیح گرفتن مداد می‌توانند موجب تحول چشمگیری در عملکرد نوشتاری کودک شوند

با اجرای منظم تمرینات همکاری والدین توجه به عوامل محیطی و راهنمایی‌های تخصصی کاردرمانگران بسیاری از کودکان می‌توانند به راحتی این مهارت را فرا بگیرند و از آن در فعالیت‌های روزمره خود بهره‌مند شوند این فرآیند نه تنها نوشتن را برای کودک آسان‌تر می‌کند بلکه اعتماد به نفس او را نیز به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد