بعضی از کودکان در مهدکودک یا مدرسه نمی‌توانند برای مدت مناسب روی صندلی بنشینند، مرتب از جای خود بلند می‌شوند، حواسشان به کوچک‌ترین محرک پرت می‌شود یا انجام تکالیف و فعالیت‌های کلاسی را نیمه‌کاره رها می‌کنند.
این رفتارها همیشه به معنی «شیطنت»، «لجبازی» یا «تنبلی» نیستند. در بسیاری از موارد، تمرکز نداشتن کودک در مدرسه می‌تواند با عواملی مانند سن، ضعف توجه، نیاز حرکتی بالا، مشکلات پردازش حسی، دشواری در خودتنظیمی، خواب ناکافی، اضطراب یا برخی اختلالات رشدی و توجهی مرتبط باشد.
در چنین شرایطی مهم است ابتدا علت رفتار کودک مشخص شود و سپس متناسب با نیاز او، راهکارهای آموزشی، رفتاری یا توانبخشی انتخاب شوند.
آیا ناآرام بودن کودک در مهد و مدرسه طبیعی است؟
کودکان خردسال معمولاً نمی‌توانند مانند بزرگسالان برای مدت طولانی بی‌حرکت بنشینند. میزان توجه و تحمل نشستن نیز با سن، نوع فعالیت، جذابیت محیط و ویژگی‌های فردی کودک تغییر می‌کند.
برای مثال، ممکن است یک کودک هنگام بازی مورد علاقه خود مدت زیادی متمرکز بماند اما هنگام انجام تکلیف آموزشی پس از چند دقیقه بی‌قرار شود.
بنابراین صرفاً بلند شدن از صندلی یا حواس‌پرتی گهگاه به معنی وجود مشکل نیست. نگرانی زمانی بیشتر می‌شود که این رفتارها:
- مکرر باشند؛
- نسبت به کودکان هم‌سن شدیدتر باشند؛
- یادگیری کودک را مختل کنند؛
- باعث مشکل در رابطه با مربی یا همکلاسی‌ها شوند؛
- در چند محیط مختلف دیده شوند؛
- یا انجام فعالیت‌های روزمره کودک را دشوار کنند.
علائم مشکل تمرکز و نشستن کودک در مدرسه
کودکی که در توجه، خودتنظیمی یا تحمل نشستن مشکل دارد ممکن است رفتارهایی مانند موارد زیر نشان دهد:
- مرتب از روی صندلی بلند می‌شود؛
- هنگام آموزش روی صندلی تکان می‌خورد؛
- روی صندلی زانو می‌زند یا حالت خود را دائماً تغییر می‌دهد؛
- اطراف کلاس راه می‌رود؛
- سریع حواسش به صداها یا حرکت دیگران پرت می‌شود؛
- فعالیت‌ها را نیمه‌تمام رها می‌کند؛
- دستورهای چندمرحله‌ای را فراموش می‌کند؛
- نیاز به تذکر مکرر دارد؛
- وسایل خود را گم می‌کند؛
- وسط صحبت دیگران حرف می‌زند؛
- نمی‌تواند نوبت خود را رعایت کند؛
- هنگام انجام تکالیف بهانه می‌گیرد یا فرار می‌کند؛
- زیاد با مداد، پاک‌کن یا وسایلش بازی می‌کند؛
- از تکالیفی که نیاز به تمرکز طولانی دارند اجتناب می‌کند.
شدت و الگوی این علائم اهمیت بیشتری از وجود یکی دو مورد به‌تنهایی دارد.
علت تمرکز نداشتن کودک در مدرسه یا مهد چیست؟
علت‌های مختلفی می‌توانند باعث کاهش توجه و ناآرامی کودک شوند.
1. نیاز حرکتی بالا
بعضی از کودکان برای حفظ سطح هوشیاری و تمرکز، نیاز بیشتری به حرکت دارند. نشستن طولانی روی صندلی برای این کودکان بسیار سخت است.
آنها ممکن است هنگام نشستن پاهایشان را تکان دهند، صندلی را جلو و عقب کنند یا مرتب از جای خود بلند شوند.
2. مشکلات پردازش حسی
گاهی کودک نسبت به محرک‌های محیطی حساس است. صداهای کلاس، تماس لباس، شلوغی محیط یا حتی نور می‌تواند توجه او را مختل کند.
برخی کودکان نیز برعکس، برای حفظ هوشیاری به ورودی حسی بیشتری نیاز دارند و به همین دلیل دائماً حرکت می‌کنند، به وسایل دست می‌زنند یا به دنبال فعالیت‌های بدنی هستند.
3. ضعف در مهارت‌های توجه
مهارت توجه نیز مانند سایر توانایی‌های رشدی به تدریج رشد می‌کند.
ممکن است کودک در موارد زیر مشکل داشته باشد:
- توجه پایدار؛
- انتخاب یک محرک مهم از میان محرک‌های متعدد؛
- تغییر توجه از یک فعالیت به فعالیت دیگر؛
- انجام فعالیت بدون پرت شدن حواس.
4. اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی
در برخی کودکان، بی‌توجهی، بیش‌فعالی و رفتارهای تکانشی می‌توانند بخشی از اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی یا ADHD باشند.
با این حال، تشخیص ADHD صرفاً بر اساس ناآرام بودن کودک در مدرسه امکان‌پذیر نیست و نیاز به بررسی دقیق توسط متخصص دارد.
5. ضعف در خودتنظیمی
خودتنظیمی یعنی توانایی کنترل سطح هیجان، حرکت، احساسات و توجه متناسب با شرایط.
کودکی که در خودتنظیمی مشکل دارد ممکن است نتواند بعد از زنگ تفریح سریع آرام شود، هنگام هیجان روی صندلی بماند یا برای انجام فعالیتی که دوست ندارد انگیزه خود را حفظ کند.
6. دشواری در مهارت‌های حرکتی و وضعیت بدن
گاهی کودک به دلیل ضعف عضلات مرکزی بدن، کنترل وضعیت نامناسب یا خستگی سریع نمی‌تواند برای مدت مناسب روی صندلی بنشیند.
ممکن است کودک روی میز خم شود، سرش را روی دست بگذارد، از صندلی پایین بیاید یا مدام وضعیت بدن خود را تغییر دهد.
7. اضطراب و فشار روانی
اضطراب، نگرانی، تغییر محیط مدرسه یا مشکلات اجتماعی نیز می‌توانند باعث کاهش تمرکز شوند.
بعضی از کودکان مضطرب به‌جای ساکت شدن، بی‌قرارتر و فعال‌تر می‌شوند.
8. خواب ناکافی و خستگی
خواب ناکافی می‌تواند روی توجه، خلق، کنترل رفتار و یادگیری کودک تأثیر بگذارد.
اگر کودک شب‌ها دیر می‌خوابد یا خواب باکیفیتی ندارد، بهتر است این مسئله نیز در ارزیابی او در نظر گرفته شود.
آیا ننشستن کودک همیشه به معنی بیش‌فعالی است؟
خیر.
این یکی از رایج‌ترین برداشت‌های اشتباه والدین است. ممکن است کودک دلایل دیگری برای بلند شدن از صندلی داشته باشد، مانند:
- ضعف کنترل بدن؛
- نیاز حسی؛
- اضطراب؛
- خستگی؛
- نامناسب بودن سطح دشواری فعالیت؛
- یا حتی خسته‌کننده بودن محیط آموزشی.
بنابراین برای تشخیص دقیق باید رفتار کودک در موقعیت‌های مختلف بررسی شود.
کاردرمانی برای تمرکز نداشتن کودک در مدرسه
کاردرمانی کودکان می‌تواند زمانی مفید باشد که مشکل توجه و نشستن با مهارت‌های حرکتی، پردازش حسی، خودتنظیمی یا عملکرد روزانه کودک ارتباط داشته باشد.
کاردرمانگر معمولاً بررسی می‌کند که کودک در چه شرایطی بهتر تمرکز می‌کند، چه محرک‌هایی او را به‌هم می‌ریزند و چه عواملی باعث افزایش بی‌قراری او می‌شوند.
کاردرمانی چگونه کمک می‌کند؟
بسته به نیاز کودک، برنامه کاردرمانی می‌تواند شامل حوزه‌های زیر باشد:
بهبود خودتنظیمی
فعالیت‌هایی برای کمک به کودک جهت کنترل میزان فعالیت و رسیدن به سطح مناسب هوشیاری استفاده می‌شوند.
هدف این است که کودک بتواند زمان‌هایی که باید فعال باشد حرکت کند و در زمان‌هایی که نیاز به تمرکز دارد آرام‌تر شود.
بهبود پردازش حسی
در کودکان دارای مشکلات حسی، درمانگر ممکن است فعالیت‌هایی طراحی کند که به تنظیم بهتر پاسخ کودک به محرک‌ها کمک کنند.
هدف درمان، حذف نیازهای حسی کودک نیست؛ بلکه کمک به مدیریت بهتر آنهاست.
تقویت مهارت‌های حرکتی و وضعیت بدن
اگر کودک به دلیل ضعف عضلانی یا کنترل وضعیت بدن زود خسته می‌شود، تمرین‌هایی برای تقویت عضلات مرکزی، تعادل و ثبات بدن ممکن است در برنامه قرار گیرند.
تمرین توجه در فعالیت هدفمند
کاردرمانگر می‌تواند فعالیت‌هایی را انتخاب کند که زمان توجه کودک را به تدریج افزایش دهند.
مثلاً ابتدا کودک یک فعالیت کوتاه را انجام می‌دهد و با پیشرفت او، مدت و پیچیدگی فعالیت افزایش پیدا می‌کند.
آموزش راهکار به والدین و مربیان
یکی از بخش‌های مهم کاردرمانی، اصلاح محیط کودک است.
گاهی تغییرات ساده می‌توانند عملکرد کودک را به شکل قابل‌توجهی بهتر کنند.
راهکارهای افزایش تمرکز کودک در کلاس و مهد
بر اساس شرایط کودک، راهکارهایی مانند موارد زیر می‌توانند مفید باشند:
- قرار دادن کودک در بخش کم‌حواس‌پرتی کلاس؛
- کوتاه کردن دستورها؛
- ارائه یک دستور در هر مرحله؛
- تقسیم تکلیف طولانی به بخش‌های کوچک؛
- استفاده از برنامه تصویری؛
- مشخص کردن زمان شروع و پایان فعالیت؛
- در نظر گرفتن استراحت حرکتی کوتاه؛
- استفاده از تشویق برای تکمیل فعالیت؛
- حذف وسایل غیرضروری از روی میز؛
- استفاده از صندلی و میز متناسب با قد کودک.
این راهکارها باید بر اساس نیاز واقعی کودک انتخاب شوند و یک نسخه ثابت برای همه کودکان وجود ندارد.
تمرین برای کودکانی که نمی‌توانند روی صندلی بنشینند
برخی فعالیت‌ها می‌توانند به آمادگی بدن برای نشستن و تمرکز کمک کنند.
برای مثال:
- هل دادن اشیای سبک؛
- حمل وسایل مناسب سن؛
- بازی‌های تعادلی؛
- خزیدن؛
- عبور از مسیر مانع؛
- بازی با توپ؛
- فعالیت‌های حرکتی کوتاه قبل از تکلیف؛
- تمرین نشستن کوتاه با هدف مشخص.
بهتر است نوع تمرین بر اساس ارزیابی کودک انتخاب شود؛ زیرا یک فعالیت ممکن است یک کودک را آرام کند اما کودک دیگری را فعال‌تر کند.
والدین در خانه چه کاری انجام دهند؟
والدین می‌توانند با ایجاد ساختار مشخص در خانه به کودک کمک کنند.
برای مثال:
- محل ثابتی برای انجام تکالیف ایجاد کنید؛
- تلویزیون و وسایل حواس‌پرت‌کن را خاموش کنید؛
- تکالیف را به بخش‌های کوتاه تقسیم کنید؛
- میان فعالیت‌ها استراحت کوتاه بدهید؛
- دستورهای ساده و واضح ارائه دهید؛
- برای رفتار مناسب تشویق مشخص داشته باشید؛
- کودک را دائماً با خواهر، برادر یا همکلاسی‌ها مقایسه نکنید.
همچنین بهتر است کودک به جای شنیدن مداوم «بشین سر جات» یا «حواست کجاست؟»، بداند دقیقاً چه رفتاری از او انتظار می‌رود.
مثلاً گفتن «پنج دقیقه این نقاشی را کامل کن، بعد دو دقیقه استراحت داریم» برای بسیاری از کودکان واضح‌تر است.
چه زمانی برای تمرکز نداشتن کودک باید مراجعه کنیم؟
اگر بی‌توجهی و بی‌قراری کودک باعث اختلال در یادگیری، بازی، ارتباط با دیگران یا عملکرد روزانه شده است، ارزیابی تخصصی می‌تواند مفید باشد.
همچنین اگر مربی و والدین هر دو نگرانی مشابهی دارند، بهتر است مسئله جدی‌تر بررسی شود.
در برخی موارد ممکن است علاوه بر کاردرمانی، بررسی توسط متخصص اطفال، روان‌شناس کودک، روان‌پزشک کودک یا سایر متخصصان نیز لازم باشد.
کاردرمانی تمرکز و توجه کودک در کلینیک کاردرمانی آریان راهب
کودکی که در مهد یا مدرسه نمی‌تواند روی صندلی بنشیند یا تمرکز خود را حفظ کند، الزاماً «لجباز» یا «بی‌انضباط» نیست.
مهم‌ترین قدم این است که مشخص شود چه عاملی پشت این رفتار قرار دارد.
در کلینیک کاردرمانی آریان راهب ارزیابی می‌تواند روی مهارت‌هایی مانند توجه، خودتنظیمی، پردازش حسی، توانایی نشستن، کنترل وضعیت بدن و عملکرد کودک در فعالیت‌های روزمره متمرکز باشد.
پس از ارزیابی، برنامه کاردرمانی بر اساس نیازهای فردی کودک طراحی می‌شود و در صورت لزوم راهکارهایی برای خانه و محیط آموزشی نیز ارائه خواهد شد.
اگر مربی کودک مرتب از حواس‌پرتی، بلند شدن از صندلی یا انجام ندادن فعالیت‌های کلاسی شکایت دارد، بررسی تخصصی می‌تواند به مشخص شدن علت این رفتار و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.
سوالات متداول درباره تمرکز نداشتن کودک در مدرسه
آیا کودک پرتحرک حتماً بیش‌فعال است؟
خیر. بسیاری از کودکان پرتحرک هستند اما ADHD ندارند. برای تشخیص بیش‌فعالی باید مجموعه‌ای از علائم در چند محیط و طی یک بازه زمانی بررسی شود.
چرا کودک در خانه تمرکز دارد اما در مدرسه نه؟
کلاس معمولاً محرک‌های بیشتری مانند صدا، حرکت، همکلاسی و دستورهای متعدد دارد. همچنین نوع فعالیت‌های مدرسه ممکن است برای کودک دشوارتر یا کمتر جذاب باشد.
کاردرمانی برای افزایش تمرکز کودک مفید است؟
اگر کاهش تمرکز با خودتنظیمی، پردازش حسی، کنترل بدن یا عملکرد روزمره مرتبط باشد، کاردرمانی می‌تواند بخشی از برنامه کمک به کودک باشد.
کودک چند دقیقه باید روی صندلی بنشیند؟
مدت توجه و نشستن به سن، شرایط رشدی و نوع فعالیت بستگی دارد. بهتر است کودک با همسالان و عملکرد خودش مقایسه شود، نه با یک عدد ثابت.
آیا استفاده از موبایل و تبلت روی تمرکز تأثیر دارد؟
استفاده زیاد یا نامناسب از صفحه‌نمایش می‌تواند زمان فعالیت بدنی، خواب و تعامل کودک را کاهش دهد. بهتر است زمان استفاده از وسایل دیجیتال متناسب با سن کودک مدیریت شود.
آیا مشکل نشستن کودک با بزرگ شدن خودبه‌خود برطرف می‌شود؟
در بعضی کودکان با رشد مهارت‌های توجه و خودتنظیمی بهتر می‌شود، اما اگر مشکل شدید باشد یا روی یادگیری و عملکرد کودک تأثیر بگذارد، بهتر است منتظر نمانید و ارزیابی تخصصی انجام شود.
جمع‌بندی
تمرکز نداشتن کودک در مدرسه و ناتوانی در نشستن طولانی می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از نیاز حرکتی و مشکلات حسی گرفته تا ضعف توجه، اضطراب، خواب ناکافی یا اختلالات رشدی.
بنابراین اولین قدم، شناخت علت رفتار است.
کاردرمانی می‌تواند در کودکانی که مشکلات توجه آنها با خودتنظیمی، پردازش حسی، مهارت‌های حرکتی یا عملکرد روزمره مرتبط است، به بهبود مشارکت در کلاس و انجام فعالیت‌ها کمک کند.
اگر مشکلات تمرکز و نشستن کودک مداوم است و روی یادگیری، روابط اجتماعی یا عملکرد او در مهد و مدرسه اثر گذاشته، ارزیابی تخصصی می‌تواند مسیر مناسب‌تری برای کمک به کودک مشخص کند.
