راه رفتن روی پنجه پا در ماه‌های ابتدایی یادگیری راه رفتن می‌تواند بخشی از روند طبیعی رشد کودک باشد. اما اگر کودک پس از گذشت این دوره همچنان بیشتر مواقع روی پنجه‌های خود راه برود، پاشنه‌های او به زمین نرسند یا این الگوی حرکتی به مرور شدیدتر شود، بهتر است علت آن بررسی شود.

درمان روی پنجه راه رفتن کودکان به علت ایجاد این الگوی راه رفتن، سن کودک، انعطاف عضلات ساق و تاندون آشیل و وجود یا نبود مشکلات همراه بستگی دارد. در بعضی کودکان تنها پیگیری و تمرین کافی است، در حالی که برخی دیگر ممکن است به کاردرمانی، فیزیوتراپی، ارتز یا بررسی پزشکی تخصصی نیاز داشته باشند.

آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا اعلام می‌کند که روی پنجه راه رفتن در کودکانی که تازه راه رفتن را یاد گرفته‌اند شایع است، اما بیشتر کودکان پس از حدود دو سالگی به تدریج الگوی طبیعی پاشنه به پنجه را پیدا می‌کنند.

روی پنجه راه رفتن کودک چیست؟

Toe Walking یا پنجه‌روی به حالتی گفته می‌شود که کودک هنگام راه رفتن بیشتر وزن خود را روی قسمت جلویی پا قرار می‌دهد و پاشنه به زمین نمی‌رسد یا تماس بسیار کمی با زمین دارد.

ممکن است کودک:

• همیشه روی پنجه راه برود؛
• تنها گاهی این کار را انجام دهد؛
• هنگام هیجان یا خستگی بیشتر روی پنجه راه برود؛
• با درخواست والدین بتواند پاشنه را روی زمین قرار دهد؛
• یا به دلیل کوتاهی و سفتی عضلات، نتواند کاملاً کف پا را روی زمین بگذارد.

این تفاوت‌ها در انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارند.

آیا روی پنجه راه رفتن کودکان طبیعی است؟

در شروع راه رفتن، مشاهده پنجه‌روی در برخی کودکان غیرعادی نیست. NHS نیز اشاره می‌کند که راه رفتن روی پنجه در کودکان خردسال، به‌ویژه در مراحل ابتدایی یادگیری راه رفتن، نسبتاً شایع است.

با این حال، اگر این الگو پس از سنین ابتدایی ادامه داشته باشد، بهتر است کودک ارزیابی شود؛ به‌خصوص اگر نتواند پاشنه را روی زمین بگذارد، تنها یک پا درگیر باشد یا مشکلات دیگری نیز همراه آن دیده شود.

علت روی پنجه راه رفتن کودکان چیست؟

پنجه‌روی علت واحدی ندارد. در بسیاری از کودکان علت مشخصی پیدا نمی‌شود که به آن روی پنجه راه رفتن ایدیوپاتیک یا عادتی گفته می‌شود.

1. پنجه‌روی عادتی یا ایدیوپاتیک

گاهی بررسی عصبی و جسمی کودک طبیعی است و دلیل پزشکی مشخصی برای پنجه‌روی پیدا نمی‌شود. در این حالت ممکن است کودک از سال‌های اول زندگی به این شیوه راه رفتن عادت کرده باشد.

در اغلب کودکان دارای پنجه‌روی ایدیوپاتیک، هر دو پا درگیر هستند و بعضی از آنها در صورت درخواست می‌توانند کف پا را روی زمین قرار دهند.

2. کوتاهی عضلات ساق یا تاندون آشیل

ادامه طولانی‌مدت پنجه‌روی می‌تواند با سفت شدن عضلات پشت ساق و کوتاهی مجموعه عضله و تاندون آشیل همراه شود. در این حالت قرار دادن پاشنه روی زمین دشوارتر می‌شود.

3. مشکلات حسی

برخی کودکان نسبت به تماس کف پا با سطوح مختلف حساسیت بیشتری دارند. ممکن است احساس تماس فرش، سرامیک، چمن یا سطوح سرد برای آنها ناخوشایند باشد و به همین دلیل سطح تماس کف پا را کاهش دهند.

AAOS نیز اشاره می‌کند که مشکلات پردازش حسی می‌توانند در برخی کودکان با پنجه‌روی همراه باشند.

4. برخی مشکلات عصبی یا عضلانی

در تعداد کمتری از کودکان، پنجه‌روی می‌تواند با مشکلاتی مانند:

• فلج مغزی
• برخی بیماری‌های عضلانی
• اختلالات نخاعی
• بعضی نوروپاتی‌ها و بیماری‌های عصبی

مرتبط باشد. به همین دلیل در موارد مشکوک، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.

5. اوتیسم و پنجه‌روی

روی پنجه راه رفتن در برخی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم بیشتر دیده می‌شود، اما صرف پنجه‌روی به معنی ابتلای کودک به اوتیسم نیست. AAOS نیز تأکید می‌کند که ارتباط مستقیمی وجود ندارد که بتوان صرفاً بر اساس پنجه‌روی تشخیص اوتیسم داد.

چه زمانی روی پنجه راه رفتن کودک نیاز به بررسی دارد؟

بهتر است برای ارزیابی تخصصی اقدام شود اگر:

• کودک پس از سنین ابتدایی همچنان بیشتر مواقع روی پنجه راه می‌رود؛
• تنها روی پنجه یک پا راه می‌رود؛
• نمی‌تواند پاشنه‌های خود را روی زمین قرار دهد؛
• دامنه حرکت مچ پا محدود است؛
• مرتب زمین می‌خورد؛
• از درد پا یا ساق شکایت دارد؛
• در دویدن یا بازی با همسالان مشکل دارد؛
• ضعف عضلانی مشاهده می‌شود؛
• پنجه‌روی به‌طور ناگهانی شروع شده است؛
• کودک مهارت حرکتی‌ای را که قبلاً داشته از دست داده است.

به‌ویژه پنجه‌روی یک‌طرفه می‌تواند نسبت به نوع دوطرفه نیازمند بررسی دقیق‌تری باشد.

ارزیابی کودک پنجه‌رو چگونه انجام می‌شود؟

اولین مرحله برای درمان روی پنجه راه رفتن کودکان مشخص کردن علت است.

در ارزیابی ممکن است موارد زیر بررسی شوند:

• سن شروع پنجه‌روی
• یک‌طرفه یا دوطرفه بودن آن
• توانایی قرار دادن پاشنه روی زمین
• دامنه حرکتی مچ پا
• انعطاف عضلات ساق
• وضعیت تاندون آشیل
• تعادل و هماهنگی
• قدرت عضلات پا و تنه
• الگوی راه رفتن و دویدن
• مهارت‌های حرکتی کودک
• واکنش‌های حسی
• سابقه رشدی و پزشکی

در صورت وجود علائم خاص، پزشک ممکن است ارزیابی عصبی، تصویربرداری یا آزمایش‌های تکمیلی را نیز لازم بداند. پنجه‌روی ایدیوپاتیک زمانی مطرح می‌شود که علت‌های پزشکی مهم کنار گذاشته شده باشند.

درمان روی پنجه راه رفتن کودکان چگونه انجام می‌شود؟

روش درمان برای هر کودک متفاوت است. سن، علت، میزان سفتی عضلات و توانایی کودک برای قرار دادن پاشنه روی زمین در تصمیم‌گیری اهمیت دارند.

1. کاردرمانی برای روی پنجه راه رفتن کودکان

کاردرمانی به‌ویژه زمانی می‌تواند مفید باشد که پنجه‌روی با مشکلاتی در تعادل، هماهنگی، الگوی حرکتی، پردازش حسی یا عملکرد روزمره کودک همراه باشد.

برنامه کاردرمانی ممکن است شامل فعالیت‌هایی برای:

• افزایش آگاهی کودک از وضعیت بدن و پاها
• تمرین الگوی صحیح راه رفتن در فعالیت‌های کاربردی
• بهبود تعادل
• تقویت هماهنگی حرکتی
• افزایش کنترل تنه
• تمرین فعالیت‌هایی که تماس کامل کف پا با زمین را تشویق می‌کنند
• مدیریت مشکلات حسی در صورت وجود
• افزایش مشارکت کودک در بازی‌های حرکتی

باشد.

نکته مهم این است که اگر پنجه‌روی ناشی از محدودیت شدید مچ پا، کوتاهی قابل‌توجه تاندون یا یک مشکل عصبی باشد، درمان معمولاً نیازمند همکاری چند تخصص مانند پزشک، ارتوپد، فیزیوتراپیست و کاردرمانگر است.

2. تمرینات کششی

در کودکانی که عضلات ساق سفت شده‌اند، متخصص ممکن است تمرینات کششی مناسب را آموزش دهد.

هدف می‌تواند حفظ یا افزایش انعطاف عضلات پشت ساق و دامنه حرکت مچ باشد. منابع NHS نیز از کشش عضلات ساق به‌عنوان یکی از بخش‌های مدیریت پنجه‌روی در کودکان دارای سفتی عضلات یاد می‌کنند.

تمرین کششی باید بر اساس وضعیت کودک آموزش داده شود؛ بنابراین بهتر است والدین از انجام کشش شدید یا اجباری بدون ارزیابی تخصصی خودداری کنند.

3. تمرین الگوی صحیح راه رفتن

فعالیت‌های بازی‌محور می‌توانند کودک را تشویق کنند که پاشنه خود را بیشتر با زمین تماس دهد.

برای مثال، بسته به شرایط کودک ممکن است از فعالیت‌هایی مانند:

• راه رفتن کنترل‌شده روی مسیر مشخص
• ایستادن با کف پای کامل روی زمین
• اسکات در قالب بازی
• بازی‌های تعادلی
• برداشتن اشیا از سطح پایین
• قدم زدن آهسته با تأکید بر تماس پاشنه

استفاده شود.

هدف، جایگزین کردن تدریجی یک الگوی حرکتی مناسب با عادت قبلی است.

4. کفش مناسب

کفش مناسب ممکن است به حفظ بهتر وضعیت پا و افزایش بازخورد حسی کمک کند. با این حال کفش به‌تنهایی درمان علت پنجه‌روی نیست و نباید بدون بررسی علت اصلی به آن اکتفا کرد.

5. بریس یا ارتز AFO

در برخی کودکان پزشک یا تیم توانبخشی ممکن است استفاده از ارتز مچ و پا یا AFO را توصیه کند.

این وسیله می‌تواند مچ پا را در وضعیت مناسب‌تری نگه دارد و مانع بالا آمدن بیش از حد پاشنه شود. طبق AAOS، بریس معمولاً برای مدت طولانی‌تری نسبت به گچ‌گیری سریالی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

6. گچ‌گیری سریالی

اگر کوتاهی عضلات و تاندون وجود داشته باشد، در برخی موارد از گچ‌گیری مرحله‌ای استفاده می‌شود. گچ‌ها در چند مرحله تعویض می‌شوند تا عضلات و تاندون‌های پشت ساق به‌تدریج کشیده شوند.

این روش باید توسط متخصص و برای کودک مناسب انجام شود.

7. تزریق بوتاکس

بوتاکس درمان معمول همه کودکان پنجه‌رو نیست. در بعضی کودکان دارای بیماری عصبی و افزایش تون عضلانی، پزشک ممکن است از سم بوتولینوم برای کاهش موقت سفتی عضله استفاده کند.

8. جراحی

جراحی تنها برای موارد خاص در نظر گرفته می‌شود؛ برای مثال زمانی که عضلات ساق و تاندون آشیل آن‌قدر کوتاه شده‌اند که کودک نمی‌تواند کف پای خود را روی زمین بگذارد و درمان‌های غیرجراحی کافی نبوده‌اند.

یکی از روش‌های ممکن، افزایش طول تاندون آشیل است. تصمیم برای جراحی تنها پس از ارزیابی ارتوپد کودکان انجام می‌شود.

آیا می‌توان پنجه‌روی کودک را در خانه درمان کرد؟

تمرین خانگی می‌تواند بخشی از برنامه درمان باشد، اما ابتدا باید علت پنجه‌روی مشخص شود.

والدین می‌توانند پس از دریافت آموزش تخصصی، فعالیت‌های توصیه‌شده را در قالب بازی در خانه ادامه دهند. تکرار کوتاه و منظم معمولاً برای کودکان قابل‌تحمل‌تر از جلسات طولانی و اجباری است.

سرزنش کودک، تذکر مداوم «صاف راه برو» یا انجام کشش‌های شدید بدون نظر متخصص روش مناسبی نیست.

درمان روی پنجه راه رفتن کودکان چقدر طول می‌کشد؟

مدت درمان به شرایط هر کودک بستگی دارد. عواملی مانند:

• سن کودک
• مدت‌زمان وجود پنجه‌روی
• میزان کوتاهی عضلات
• علت اصلی
• وجود مشکلات حسی یا عصبی
• توانایی کودک برای راه رفتن با کف پای کامل
• استمرار تمرینات

بر طول دوره درمان تأثیر دارند.

حتی پس از مداخلاتی مانند گچ‌گیری یا جراحی نیز ممکن است در بعضی کودکان تمایل به پنجه‌روی دوباره دیده شود؛ بنابراین پیگیری اهمیت دارد.

درمان روی پنجه راه رفتن کودکان در کلینیک کاردرمانی آریان راهب

برای انتخاب روش مناسب درمان، ابتدا باید مشخص شود کودک چرا روی پنجه راه می‌رود و این الگو چه تأثیری بر تعادل، حرکت و فعالیت‌های روزمره او گذاشته است.

در کاردرمانی کودکان پنجه‌رو می‌توان بر اساس نتایج ارزیابی، روی مهارت‌هایی مانند تعادل، هماهنگی، کنترل بدن، فعالیت‌های حرکتی و در صورت نیاز مشکلات پردازش حسی کار کرد.

اگر روی پنجه راه رفتن فرزندتان ادامه‌دار است یا درباره نحوه راه رفتن و رشد حرکتی او نگرانی دارید، می‌توانید برای ارزیابی تخصصی و مشخص شدن نیاز کودک به کاردرمانی با کلینیک کاردرمانی آریان راهب در ارتباط باشید.

سوالات متداول درباره روی پنجه راه رفتن کودکان

آیا روی پنجه راه رفتن کودک خطرناک است؟

در بسیاری از کودکان خردسال موقتی است و مشکل جدی ایجاد نمی‌کند. با این حال اگر ادامه‌دار باشد یا با سفتی عضلات، درد، ضعف یا سایر مشکلات همراه شود، باید بررسی شود.

آیا روی پنجه راه رفتن نشانه اوتیسم است؟

خیر. برخی کودکان دارای اوتیسم روی پنجه راه می‌روند، اما پنجه‌روی به‌تنهایی نشانه تشخیصی اوتیسم نیست.

آیا کاردرمانی می‌تواند پنجه‌روی را بهبود دهد؟

اگر پنجه‌روی با مشکلات تعادل، هماهنگی، الگوی حرکتی، پردازش حسی یا عملکرد روزمره همراه باشد، کاردرمانی می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد. در مشکلات ساختاری یا عصبی ممکن است همکاری متخصصان دیگر نیز ضروری باشد.

آیا کودک پنجه‌رو به بریس نیاز دارد؟

همه کودکان به بریس نیاز ندارند. تصمیم به استفاده از AFO بر اساس سن کودک، دامنه حرکتی مچ، شدت پنجه‌روی و ارزیابی متخصص انجام می‌شود.

چه زمانی باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد؟

اگر پنجه‌روی به‌طور ناگهانی شروع شده، فقط یک پا درگیر است، کودک ضعف یا درد دارد، تعادل او به‌طور واضح مختل شده یا مهارت‌های قبلی خود را از دست داده است، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید.

جمع‌بندی

درمان روی پنجه راه رفتن کودکان قبل از هر چیز به تشخیص علت بستگی دارد. پنجه‌روی در شروع راه رفتن می‌تواند طبیعی باشد، اما ادامه آن در سنین بالاتر، محدودیت حرکت مچ، یک‌طرفه بودن یا همراهی با علائم دیگر نیازمند بررسی است.

کاردرمانی، تمرینات حرکتی و کششی، اصلاح الگوی راه رفتن، ارتز و در موارد خاص گچ‌گیری یا درمان‌های پزشکی از گزینه‌هایی هستند که ممکن است بر اساس شرایط کودک استفاده شوند. ارزیابی زودهنگام کمک می‌کند برنامه‌ای متناسب با نیاز واقعی کودک انتخاب شود.