توجه یکی از پایه‌های اصلی یادگیری است. کودک برای خواندن، نوشتن، گوش دادن به توضیحات معلم و حل مسائل ریاضی باید بتواند محرک‌های غیرضروری را کنار بگذارد، اطلاعات مهم را دریافت کند و برای مدت مشخصی روی یک فعالیت باقی بماند. به همین دلیل، عدم تمرکز در کودکان دارای اختلال یادگیری می‌تواند مستقیماً عملکرد تحصیلی آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، هر کودک بی‌تمرکزی الزاماً مبتلا به ADHD نیست. گاهی کودک به دلیل دشواری در خواندن، نوشتن، پردازش اطلاعات یا حل مسائل ریاضی، انرژی شناختی زیادی مصرف می‌کند و در نتیجه خیلی زود خسته یا حواس‌پرت می‌شود.
در کلینیک تخصصی درمان اختلال یادگیری آریان، توجه به عنوان یک مهارت قابل ارزیابی و تقویت بررسی می‌شود. هدف تنها این نیست که کودک مدت بیشتری پشت میز بنشیند؛ بلکه باید مشخص شود چرا کودک نمی‌تواند توجه خود را حفظ کند و این مشکل در کدام مرحله از انجام فعالیت تحصیلی ایجاد می‌شود.
یکی از اشتباهات رایج والدین و حتی گاهی مدرسه، برابر دانستن هر نوع بی‌توجهی با بیش‌فعالی و نقص توجه است.
برای مثال، ممکن است کودکی هنگام بازی مورد علاقه خود ۳۰ دقیقه تمرکز داشته باشد، اما پس از چند دقیقه خواندن کتاب خسته شود. در چنین شرایطی باید بررسی شود که آیا مشکل اصلی توجه است یا اینکه خود فعالیت خواندن برای کودک دشوار است.
در اختلال یادگیری، مشکلات خواندن، نوشتن یا ریاضی می‌توانند باعث افزایش بار شناختی و خستگی شوند. از طرف دیگر، ممکن است کودک همزمان اختلال یادگیری و ADHD داشته باشد. بنابراین تشخیص دقیق نیازمند بررسی چندجانبه است.
در کلینیک تخصصی درمان اختلال یادگیری آریان، عملکرد کودک در فعالیت‌های مختلف، سابقه تحصیلی، رفتار او در خانه و مدرسه و مهارت‌های شناختی و حرکتی مورد توجه قرار می‌گیرد تا برنامه مداخله متناسب با نیاز واقعی کودک طراحی شود.
یکی از مزیت‌های مهم کاردرمانی در اختلال یادگیری این است که کاردرمانگر فقط به خود درس توجه نمی‌کند؛ بلکه مجموعه مهارت‌هایی را بررسی می‌کند که کودک برای موفقیت در فعالیت تحصیلی به آنها نیاز دارد.
این مهارت‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
به همین دلیل، کاردرمانی شناختی و حسی-حرکتی می‌تواند در برنامه توانبخشی برخی کودکان دارای اختلال یادگیری نقش مهمی داشته باشد.
در کلینیک تخصصی درمان اختلال یادگیری آریان، تمرین‌های توجه تا حد امکان در قالب فعالیت‌های هدفمند و متناسب با عملکرد واقعی کودک طراحی می‌شوند؛ یعنی هدف فقط «تمرکز کردن» نیست، بلکه کودک باید بتواند از توجه خود هنگام خواندن، نوشتن، حل مسئله و انجام تکالیف استفاده کند.
توجه و حافظه فعال ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. کودک هنگام حل یک مسئله ریاضی باید صورت سؤال را در ذهن نگه دارد، اطلاعات مهم را انتخاب کند، مرحله قبلی را به خاطر بیاورد و مرحله بعدی را انجام دهد.
در نوشتن املا نیز کودک باید جمله را بشنود، آن را در حافظه نگه دارد، کلمات را به خاطر بیاورد و همزمان آنها را روی کاغذ بنویسد.
اگر توجه کودک مرتب قطع شود، اطلاعات لازم ممکن است از حافظه فعال خارج شود و در نتیجه خطا افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، در کاردرمانی اختلال یادگیری می‌توان توجه و حافظه فعال را در کنار یکدیگر مورد توجه قرار داد. تمرین‌ها می‌توانند از فعالیت‌های ساده شروع شده و به تدریج به فعالیت‌های چندمرحله‌ای و نزدیک‌تر به تکالیف مدرسه برسند.
عدم تمرکز می‌تواند در هر یک از مهارت‌های تحصیلی به شکل متفاوتی دیده شود.
در خواندن:
کودک ممکن است خط را گم کند، بخشی از متن را جا بیندازد، کلمات را اشتباه بخواند یا نتواند محتوای متن را تا پایان دنبال کند.
در نوشتن و املا:
ممکن است کودک حروف یا بخش‌هایی از کلمات را حذف کند، نقطه و نشانه‌های نوشتاری را جا بیندازد یا هنگام رونویسی از روی تخته مرتب جای خود را گم کند.
در ریاضی:
ممکن است کودک صورت سؤال را ناقص بخواند، علامت عملیات را اشتباه ببیند، یکی از مراحل محاسبه را فراموش کند یا در مسائل چندمرحله‌ای مسیر حل را از دست بدهد.
البته این خطاها به تنهایی برای تشخیص اختلال یادگیری کافی نیستند و باید در یک ارزیابی تخصصی بررسی شوند.
کاردرمانی می‌تواند از چند مسیر به بهبود عملکرد توجه کمک کند. برنامه درمانی بر اساس ارزیابی کودک تعیین می‌شود و ممکن است شامل فعالیت‌های شناختی، حرکتی، دیداری-حرکتی و فعالیت‌های تنظیم حسی باشد.
برای نمونه، کاردرمانگر ممکن است از فعالیت‌هایی استفاده کند که کودک در آنها باید:
مزیت کاردرمانی در این زمینه، پیوند دادن مهارت‌های پایه با فعالیت‌های عملکردی کودک است. یعنی درمان می‌تواند از یک تمرین شناختی ساده شروع شود و به تدریج به فعالیت‌هایی مانند نوشتن، کپی کردن، حل مسئله و انجام تکالیف مدرسه نزدیک شود.
در برخی کودکان، مسئله فقط ضعف مهارت شناختی نیست. کودک ممکن است بیش از حد به صداها، حرکات محیط، تماس‌های لمسی یا محرک‌های مختلف واکنش نشان دهد یا برعکس، برای حفظ سطح مناسب هوشیاری به فعالیت حرکتی بیشتری نیاز داشته باشد.
در این شرایط، کاردرمانگر می‌تواند وضعیت تنظیم حسی و آمادگی کودک برای فعالیت را بررسی کند و در صورت مناسب بودن، فعالیت‌های حسی-حرکتی هدفمند را در برنامه قرار دهد.
هدف این فعالیت‌ها ایجاد شرایط مناسب‌تر برای مشارکت کودک در فعالیت است؛ نه اینکه صرفاً کودک را خسته کنیم تا بعد از آن تمرکز بیشتری داشته باشد.
این موضوع یکی از حوزه‌هایی است که کاردرمانی کودکان با اختلال یادگیری می‌تواند در کنار آموزش مستقیم مهارت‌های تحصیلی مورد استفاده قرار گیرد.
برای افزایش توجه، یک برنامه یکسان برای همه کودکان وجود ندارد.
ممکن است یک کودک مشکل اصلی در حافظه فعال داشته باشد، کودک دیگری در کنترل پاسخ و برنامه‌ریزی، و کودک دیگری در ادراک دیداری، هماهنگی چشم و دست یا مهارت‌های پایه نوشتن مشکل داشته باشد.
به همین دلیل، در کلینیک تخصصی درمان اختلال یادگیری آریان، ارزیابی می‌تواند شامل بررسی عملکرد تحصیلی، توجه، حافظه فعال، مهارت‌های دیداری-حرکتی، حرکات ظریف، عملکرد اجرایی و سایر مهارت‌های مرتبط با یادگیری باشد.
در صورت وجود نشانه‌های ADHD، مشکلات رفتاری، اضطراب یا سایر عوامل مؤثر بر عملکرد کودک نیز باید در فرآیند ارزیابی مورد توجه قرار گیرند.
درمان زمانی اثربخش‌تر است که مهارت‌های آموزش‌داده‌شده در کلینیک در خانه و مدرسه نیز مورد استفاده قرار گیرند.
والدین می‌توانند:
معلم نیز می‌تواند با کاهش حجم رونویسی، ارائه دستورهای مرحله‌ای، اختصاص زمان کافی برای پاسخ و استفاده از روش‌های آموزشی متناسب با نیاز کودک، مشارکت او را افزایش دهد.
عدم تمرکز در کودکان دارای اختلال یادگیری همیشه به معنای بیش‌فعالی یا بی‌انگیزگی نیست. گاهی کودک به دلیل دشواری در خواندن، نوشتن، ریاضی، حافظه فعال، پردازش دیداری یا سایر مهارت‌های شناختی، نمی‌تواند برای مدت کافی در فعالیت تحصیلی باقی بماند.
به همین دلیل، درمان موفق باید ابتدا علت و الگوی مشکل کودک را مشخص کند و سپس بر اساس آن برنامه‌ریزی شود.
کاردرمانی در اختلال یادگیری با بررسی همزمان مهارت‌های شناختی، حرکتی، دیداری-حرکتی، عملکرد اجرایی و در صورت نیاز تنظیم حسی، می‌تواند بخشی از یک برنامه جامع توانبخشی باشد. هدف نهایی نیز صرفاً افزایش زمان نشستن کودک پشت میز نیست؛ بلکه کمک به او برای توجه بهتر، مشارکت بیشتر و عملکرد مستقل‌تر در خواندن، نوشتن، ریاضی و فعالیت‌های مدرسه است.
در کلینیک تخصصی درمان اختلال یادگیری آریان، ارزیابی و مداخله بر اساس نیازهای اختصاصی هر کودک طراحی می‌شود تا مسیر درمان از کلینیک به خانه و مدرسه نیز ادامه پیدا کند.
آیا هر کودک بی‌تمرکز مبتلا به ADHD است؟
خیر. عدم تمرکز می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و یکی از آنها دشواری‌های ناشی از اختلال یادگیری است. تشخیص ADHD نیازمند ارزیابی تخصصی است.
آیا کاردرمانی برای کودکان دارای اختلال یادگیری مفید است؟
کاردرمانی می‌تواند بر مهارت‌هایی مانند توجه، حافظه فعال، عملکرد اجرایی، مهارت‌های دیداری-حرکتی، حرکات ظریف و آمادگی برای مشارکت در فعالیت‌های تحصیلی کار کند. نوع مداخله باید بر اساس ارزیابی کودک مشخص شود.
آیا کاردرمانی جایگزین آموزش خواندن و ریاضی می‌شود؟
خیر. کاردرمانی و آموزش تخصصی مهارت‌های تحصیلی می‌توانند مکمل یکدیگر باشند. کودک ممکن است همزمان به مداخلات مستقیم برای خواندن، نوشتن یا ریاضی و کاردرمانی برای مهارت‌های پایه نیاز داشته باشد.
چگونه بفهمیم مشکل کودک از اختلال یادگیری است یا عدم تمرکز؟
با بررسی الگوی عملکرد کودک در موقعیت‌های مختلف. اگر مشکل عمدتاً هنگام خواندن، نوشتن یا ریاضی رخ دهد، باید دشواری یادگیری نیز بررسی شود؛ اما اگر بی‌توجهی در بیشتر فعالیت‌های روزمره دیده شود، ارزیابی توجه و ADHD نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
آیا تمرین‌های افزایش توجه را می‌توان در خانه انجام داد؟
بله، اما بهتر است تمرین‌ها متناسب با سطح و نیاز کودک انتخاب شوند. فعالیت‌های کوتاه، هدفمند و مرحله‌ای معمولاً برای شروع مناسب‌تر از نشاندن طولانی‌مدت کودک پشت میز هستند.
