کاردرمانی دیداری و شنیداری شاخه‌ای بسیار مهم از کاردرمانی حسی‑ادراکی است که بر هماهنگی میان دو سیستم حسی اصلی انسان ـ بینایی و شنوایی ـ تمرکز دارد. مغز برای آن‌که بتواند به درستی دنیا را درک کند، باید بتواند اطلاعاتی را که از چشم و گوش دریافت می‌کند، به طور هم‌زمان تحلیل و با یکدیگر تلفیق نماید. اگر این هماهنگی دچار مشکل شود، کودک در فهم زبان، تمرکز بر صدا یا تصویر، تشخیص چهره‌ها، دنبال کردن صحبت دیگران یا حتی واکنش به محرک‌های محیطی دچار دشواری می‌شود. این درمان به همین دلیل برای بسیاری از کودکان دارای اوتیسم، اختلال پردازش حسی، اختلال یادگیری یا تاخیر گفتاری تجویز می‌شود. اما همواره یکی از دغدغه‌های اصلی والدین و درمانگران این است که کودک دقیقاً به چند جلسه‌ی کاردرمانی دیداری و شنیداری نیاز دارد و مدت زمان لازم برای رسیدن به نتیجه‌ی مطلوب چقدر است.

فازهای کاردرمانی دیداری و شنیداری

واقعیت این است که تعداد جلسات کاردرمانی دیداری و شنیداری ثابت و یکسانی برای تمام کودکان وجود ندارد. مغز انسان ساختاری کاملاً انعطاف‌پذیر دارد و سرعت یادگیری یا تغییر در هر فرد متفاوت است. در کاردرمانی دیداری‑شنیداری، اهداف درمانی معمولاً شامل ارتقای ادراک حسی، تنظیم پاسخ‌های شنیداری و دیداری، افزایش تمرکز، بهبود حافظه‌ی ادراکی و توانایی هم‌زمان‌سازی دو حس است. دستیابی به هر یک از این اهداف به شدت اختلال، سن، میزان همکاری کودک، وضعیت هیجانی و حتی کیفیت اجرای تمرین‌های خانگی بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان برای همه نسخه‌ای یکسان نوشت و گفت هر کودک باید مثلاً ۳۰ یا ۵۰ جلسه کاردرمانی دریافت کند، اما می‌توان چارچوبی علمی و منطقی از میانگین و عوامل تعیین‌کننده‌ی مدت درمان مشخص کرد.

فاز ابتدایی: تنظیم حسی

در کلینیک‌های کاردرمانی، جلسات دیداری و شنیداری معمولاً بین چهل و پنج تا شصت دقیقه به طول می‌انجامند. در ابتدای درمان، بیشتر متخصصان پیشنهاد می‌کنند جلسات به صورت دو یا سه نوبت در هفته برگزار شود تا سیستم عصبی فرصت تکرار، تمرین و تثبیت مسیرهای جدید عصبی را پیدا کند. این مرحله که به آن فاز ابتدایی یا فاز تنظیم حسی گفته می‌شود، معمولاً پنج تا ده جلسه طول می‌کشد. در این مرحله، درمانگر واکنش‌های کودک به صداها، نورها، تصاویر و حرکات را بررسی می‌کند و براساس نتایج، برنامه‌ی اختصاصی تمرین‌ها را تنظیم می‌کند. پس از شکل‌گیری شناخت ابتدایی از نقاط ضعف و قوت کودک، درمان وارد مرحله‌ی دوم می‌شود که عمیق‌ترین و طولانی‌ترین بخش مسیر درمان است.

فاز ادغام: هماهنگی چندحسی

مرحله‌ی دوم، فاز ادغام یا هماهنگی چندحسی نام دارد و معمولاً شامل بیست تا پنجاه جلسه‌ی پشت‌سر‌هم است. در این دوره تمرین‌ها به تدریج ترکیبی‌تر می‌شوند؛ کودک باید هم‌زمان به محرک‌های دیداری و شنیداری پاسخ دهد، صداهای خاص را با تصاویر مرتبط تشخیص دهد، یا حرکات بدنی را با ریتم‌های صوتی هماهنگ کند. درمانگر در این جلسات تلاش می‌کند تا حس‌های مختلف را به شکل سازمان‌یافته در مغز کودک به هم پیوند دهد تا او بتواند در دنیای واقعی نیز به‌طور مؤثر واکنش نشان دهد. بسیاری از والدین در میانه‌ی این مرحله متوجه بهبودهای محسوسی در تمرکز، توجه به صدا، واکنش به نامشان یا تمایل کودک به تماس چشمی می‌شوند. با این حال، درمان در این نقطه نباید متوقف شود، زیرا مهارت‌هایی که تازه در حال شکل‌گیری‌اند هنوز در مغز تثبیت نشده‌اند.

فاز تثبیت و انتقال به زندگی روزمره

مرحله‌ی پایانی درمان، فاز تثبیت نام دارد که معمولاً ده تا بیست جلسه به طول می‌کشد. در این مرحله، تمرین‌های دیداری و شنیداری در موقعیت‌های نزدیک به واقعیت روزمره اجرا می‌شوند. مثلاً کودک باید هنگام گوش دادن به صدای فرد مقابل تصویر یا اشیای مشخصی را دنبال کند یا ضمن انجام کار حرکتی بتواند دستورهای صوتی را به درستی تشخیص دهد. هدف این مرحله این است که مغز کودک مهارت‌های آموخته‌شده را به دنیای واقعی منتقل کند. تا زمانی که این انتقال به‌طور کامل شکل نگیرد، احتمال بازگشت یا توقف پیشرفت وجود دارد، به همین دلیل درمانگران زمان بیشتری برای تمرین تثبیت پیشنهاد می‌کنند.

به طور میانگین می‌توان گفت در کودکانی که مشکل خفیفی در تمرکز شنیداری یا دیداری دارند، معمولاً یک دوره‌ی دو تا سه‌ماهه شامل بیست تا سی جلسه پاسخ‌گو است. اگر کودک دارای اوتیسم سطح یک یا دارای درجات خفیف تا متوسط اختلال پردازش حسی باشد، اغلب نیاز به چهار تا شش ماه درمان دارد که در مجموع حدود چهل تا شصت جلسه می‌شود. اما در کودکانی که دچار اوتیسم متوسط تا شدید، تاخیر چندحسی یا مشکلات یادگیری پیچیده هستند، دوره‌ی درمان ممکن است شش تا دوازده ماه ادامه یابد و بین هفتاد تا صد جلسه کاردرمانی لازم باشد تا مسیرهای عصبی به ثبات برسند. البته در پایان فاز اصلی درمان، بسیاری از کاردرمانگران پیشنهاد می‌کنند جلسات نگهدارنده‌ای به فاصله‌ی چند هفته یا چند ماه برگزار شود تا وضعیت کودک پایدار بماند و در مواجهه با محیط‌های جدید دچار پس‌رفت نشود.

نقش تمرین‌های خانگی و مشارکت والدین

عامل بسیار مهم دیگر، تأثیر تمرین‌های خانگی و تعامل والدین است. هرچه والدین در روند درمان مشارکت فعال‌تری داشته باشند و تمرین‌های ساده‌ی دیداری و شنیداری را در خانه به شکل منظم اجرا کنند، روند پیشرفت سریع‌تر و تعداد جلسات کلینیکی کمتر خواهد بود. برعکس، در صورت بی‌نظمی یا عدم پیگیری خانه، درمانگر ناچار است برای جبران فاصله‌ی تمرین‌ها، تعداد جلسات بیشتری را اختصاص دهد تا مغز کودک در مسیر یادگیری باقی بماند. بنابراین کیفیت همکاری خانواده مشابه تعداد جلسات، نقش تعیین‌کننده در موفقیت درمان دارد.

عوامل مؤثر بر تعداد جلسات

یکی از نکات کلیدی در مدیریت تعداد جلسات کاردرمانی دیداری و شنیداری این است که مغز برای یادگیری ادغام حسی به تکرار زمان‌دار نیاز دارد. اگر درمان وسط راه متوقف شود یا بین جلسات فاصله‌ی زیاد بیفتد، اتصالات عصبی که تازه شکل گرفته‌اند ممکن است به سرعت ضعیف شوند. برای همین درمانگران معمولاً تأکید می‌کنند که جلسات کاردرمانی دیداری و شنیداری باید منظم و بدون وقفه برگزار شود، حداقل تا اتمام مرحله‌ی دوم درمان. پس از آن در صورت مشاهده‌ی ثبات مهارتی، می‌توان فاصله‌ی جلسات را افزایش داد. به عنوان نمونه اگر در فاز ابتدایی درمان هفته‌ای سه جلسه برگزار می‌شود، پس از سه ماه موفقیت می‌توان آن‌ را به دو جلسه در هفته کاهش داد، اما قطع کامل جلسات تنها زمانی ممکن است که درمانگر اطمینان یابد مغز توانایی پایدار هماهنگی دو حس را کسب کرده است.

برخی کودکان با وجود پیشرفت محسوس هنوز در محیط‌های شلوغ یا محرک‌دار دچار اختلال تمرکز می‌شوند؛ این نشانه می‌گوید که ادغام حسی در سطح بالاتری باید تقویت گردد. در چنین مواردی، درمانگر ممکن است مرحله‌ی نگهدارنده را با تمرکز بر فعالیت‌هایی همچون تمرین‌های گوش‌دادن انتخابی، تطبیق دیداری با صدا و تمرین‌های تعادلی همراه کند. این جلسات معمولاً با فاصله‌ی دو تا چهار هفته برگزار می‌شوند و هدف آنها حفظ و تعمیق نتایج است، نه بازگشت به درمان گسترده‌ی اولیه.

سن کودک نیز در تعیین تعداد جلسات کاردرمانی دیداری و شنیداری اهمیت بسیار دارد. مغز در سال‌های ابتدایی زندگی انعطاف‌پذیری بیشتری دارد و بنابراین درمان در کودکان خردسال سریع‌تر پیش می‌رود. برای مثال یک کودک سه‌ساله با اوتیسم خفیف ممکن است طی سی جلسه به بهبود چشمگیری برسد، در حالی که کودک هفت‌ساله با اختلال مشابه ممکن است نیازمند پنجاه جلسه‌ی کامل باشد. علت آن است که در سنین بالاتر، مسیرهای حسی و ادراکی در مغز تا حدی تثبیت شده‌اند و تغییر آنها تلاش و زمان بیشتری می‌طلبد.

عامل دیگر شدت واکنش‌های حسی است. کودکی که واکنش‌های بیش‌حسی شدید دارد، مثلاً از صداهای معمولی می‌ترسد یا به نور حساسیت دارد، در مراحل ابتدایی زمان بیشتری برای سازگاری نیاز دارد، زیرا درمانگر باید آستانه‌ی تحمل او را به تدریج بالا ببرد تا بتواند تمرین‌های اصلی را اجرا کند. ولی کودکی که مشکلش کم‌توجهی یا واکنش کند است، تمرین‌ها را سریع‌تر یاد می‌گیرد و زودتر وارد مرحله‌ی ترکیبی می‌شود. در نتیجه حتی میان دو کودک با تشخیص مشابه، تفاوت چشمگیری در تعداد جلسات ممکن است وجود داشته باشد.

اهمیت ارزیابی پیوسته و برنامه‌ریزی منعطف

در مجموع می‌توان گفت ارزیابی پیوسته‌ی پیشرفت در طول درمان مهم‌تر از شمار جلسات است. درمانگر بعد از هر دوره‌ی ده‌جلسه‌ای باید عملکرد دیداری، شنیداری و رفتاری کودک را بررسی و بر اساس تغییرات، برنامه‌ی جلسات را تنظیم کند. در نهایت زمانی درمان کامل تلقی می‌شود که کودک بتواند در زندگی واقعی به شکلی پایدار صداها و تصاویر را درک و تفسیر کند، تمرکز خود را نگه دارد، از محیط پرصدا یا پرنور نترسد و بتواند آموزش‌های کلامی و تصویری را هم‌زمان پردازش کند. این نقطه، هدف نهایی تمام جلسات کاردرمانی دیداری‑شنیداری است؛ هدفی که نه در شمار جلسات بلکه در استمرار، دقت و عشق به رشد کودک معنا پیدا می‌کند.