اوتیسم از مادر به ارث می‌رسد؟

اختلال طیف اوتیسم (ASD) یکی از پیچیده‌ترین اختلالات رشد عصبی است که سال‌هاست موضوع پژوهش‌های علمی قرار گرفته است. پرسش اصلی بسیاری از والدین این است که آیا اوتیسم به صورت ژنتیکی و از مادر یا پدر به ارث می‌رسد یا خیر؟ در این مقاله به بررسی عمیق این موضوع می‌پردازیم.

نقش ژنتیک در اوتیسم

وقتی صحبت از اوتیسم می‌شود، ژنتیک همیشه در صدر بحث‌ها قرار می‌گیرد. پژوهش‌های متعددی نشان داده‌اند که ژن‌ها در بروز اوتیسم نقش قابل‌توجهی دارند. در واقع، حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد احتمال ابتلا به اوتیسم به عوامل ژنتیکی نسبت داده شده است.

🔸 شواهد مهم:

مطالعات روی دوقلوهای همسان نشان داده‌اند که اگر یک کودک دچار اوتیسم باشد، احتمال ابتلای دوقلوی دیگر بسیار بالاست.

تغییرات ژنتیکی خاصی (مانند جهش‌ها یا حذف بخش‌هایی از DNA) در کودکان اوتیسمی بیشتر مشاهده می‌شود.

سابقه خانوادگی اوتیسم، احتمال ابتلای کودک را افزایش می‌دهد.

✅ بنابراین می‌توان گفت که اوتیسم ریشه ژنتیکی دارد، اما این به معنای انتقال مستقیم از مادر یا پدر به صورت ساده و یک‌به‌یک نیست.

آیا اوتیسم مستقیماً از مادر به ارث می‌رسد؟

بسیاری از والدین نگران‌اند که اگر مادر مبتلا یا حامل ژن‌های اوتیسم باشد، حتماً فرزند هم دچار این اختلال خواهد شد. اما واقعیت پیچیده‌تر از این است.

⚠️ نکته مهم:

اوتیسم یک بیماری «تک‌ژنی» مانند تالاسمی یا هموفیلی نیست.

ترکیبی از چندین ژن مختلف و تعامل آن‌ها با محیط در بروز اوتیسم نقش دارد.

تحقیقات نشان داده‌اند که برخی تغییرات ژنتیکی ممکن است بیشتر از سوی مادر منتقل شوند، اما این قاعده‌ای قطعی نیست.

به بیان ساده، مادر می‌تواند ناقل ژن‌های مرتبط با اوتیسم باشد، اما این موضوع به تنهایی کافی نیست. عوامل محیطی و شرایط بارداری هم اهمیت زیادی دارند.

نقش پدر در انتقال ژن‌های اوتیسم

در کنار نقش مادر، پدر نیز می‌تواند ژن‌های مرتبط با اوتیسم را به فرزند منتقل کند. برخی تحقیقات حتی نشان داده‌اند که سن بالای پدر هنگام فرزندآوری می‌تواند احتمال بروز اوتیسم را افزایش دهد. دلیل این موضوع افزایش احتمال جهش‌های ژنتیکی در اسپرم با بالا رفتن سن است.

🔹 موارد مرتبط با پدر:

تغییرات ژنتیکی اسپرم در سنین بالا.

انتقال ژن‌های معیوب یا حساس به کودک.

تأثیر اپی‌ژنتیک (تغییرات بیان ژن‌ها بدون تغییر در DNA) از سوی پدر.

✅ بنابراین هم پدر و هم مادر می‌توانند در انتقال زمینه ژنتیکی اوتیسم نقش داشته باشند.

نقش عوامل محیطی در کنار ژنتیک

اگرچه ژنتیک نقش مهمی دارد، اما عوامل محیطی نیز در بروز اوتیسم بسیار تأثیرگذارند. به همین دلیل است که حتی در خانواده‌ای که یک فرزند اوتیسمی دارد، ممکن است فرزند دیگر کاملاً سالم باشد.

🔸 عوامل محیطی تأثیرگذار:

عفونت‌های ویروسی مادر در دوران بارداری.

قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا یا مواد شیمیایی.

مصرف برخی داروها در دوران بارداری.

مشکلات زایمان و کمبود اکسیژن به مغز نوزاد.

⭐ ترکیب این عوامل با زمینه ژنتیکی می‌تواند احتمال اوتیسم را افزایش دهد.

چرا اوتیسم ارثی محسوب می‌شود اما قطعی نیست؟

بسیاری از والدین این پرسش را دارند که چرا اگر اوتیسم ژنتیکی است، همه فرزندان یک خانواده به آن دچار نمی‌شوند. پاسخ در پیچیدگی چندعاملی بودن اوتیسم است.

✅ اوتیسم را می‌توان یک «اختلال چندعاملی» دانست:

ژنتیک = فراهم‌کننده زمینه اصلی.

محیط = فعال‌کننده یا تشدیدکننده ژن‌ها.

به همین دلیل است که نمی‌توان گفت اوتیسم حتماً از مادر به فرزند منتقل می‌شود. بلکه مجموعه‌ای از عوامل دست به دست هم می‌دهند.

آیا تست ژنتیک می‌تواند اوتیسم را پیش‌بینی کند؟

در سال‌های اخیر، آزمایش‌های ژنتیکی برای بررسی ریسک اوتیسم مورد توجه قرار گرفته‌اند. اما باید بدانیم که این تست‌ها هنوز قادر به پیش‌بینی قطعی نیستند.

🔸 واقعیت درباره تست ژنتیک:

می‌تواند برخی جهش‌های مرتبط با اوتیسم را شناسایی کند.

اما تمام ژن‌های دخیل در اوتیسم هنوز شناخته نشده‌اند.

مثبت بودن یک تست، الزاماً به معنای ابتلای قطعی کودک به اوتیسم نیست.

بنابراین تست‌های ژنتیکی تنها می‌توانند یک «شاخص هشدار» باشند، نه یک ابزار قطعی.

پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. آیا اوتیسم حتماً از مادر به ارث می‌رسد؟

خیر. ژن‌های مرتبط با اوتیسم می‌توانند هم از مادر و هم از پدر منتقل شوند.

۲. آیا سن پدر و مادر روی احتمال اوتیسم تأثیر دارد؟

بله. به‌ویژه سن بالای پدر با افزایش خطر جهش‌های ژنتیکی و اوتیسم مرتبط است.

۳. آیا همه کودکان خانواده مبتلا به اوتیسم می‌شوند؟

خیر. اوتیسم چندعاملی است و همه فرزندان درگیر نمی‌شوند.

۴. آیا تست ژنتیک می‌تواند اوتیسم را پیش‌بینی کند؟

تا حدی. تست‌ها می‌توانند ریسک را نشان دهند، اما پیش‌بینی قطعی ندارند.

۵. آیا می‌توان از بروز اوتیسم جلوگیری کرد؟

پیشگیری قطعی ممکن نیست، اما کاهش عوامل محیطی خطرزا و مراقبت در بارداری می‌تواند احتمال آن را کم کند.

نتیجه‌گیری

اوتیسم یک اختلال پیچیده و چندعاملی است که ژنتیک نقش مهمی در بروز آن دارد. هم مادر و هم پدر می‌توانند ژن‌های مرتبط با اوتیسم را منتقل کنند، اما این انتقال قطعی و مستقیم نیست. به عبارت دیگر، اوتیسم یک بیماری ارثی کلاسیک نیست که حتماً از والدین به فرزند برسد، بلکه نتیجه‌ی تعامل ژن‌ها با عوامل محیطی است.

پس اگر در خانواده‌ای سابقه اوتیسم وجود دارد، جای نگرانی افراطی نیست، اما مراجعه به مشاور ژنتیک و رعایت نکات دوران بارداری می‌تواند ریسک را کاهش دهد. امید به آینده و استفاده از درمان‌های زودهنگام نیز کلید اصلی مدیریت این اختلال است.