ارزیابی اولیه و تعیین سطح اختلال اولین و حیاتی‌ترین مرحله در روند درمان و توانبخشی هر نوع ناتوانی گفتاری، حرکتی یا شناختی است. این مرحله نه‌تنها پایه تصمیم‌گیری برای انتخاب مداخلات درمانی است، بلکه جهت‌گیری کلی برنامه‌ی توانبخشی و پیش‌بینی روند بهبودی را نیز مشخص می‌کند. در واقع، ارزیابی اولیه مانند نقشه‌ای است که مسیر حرکت درمانگر و بیمار را مشخص می‌سازد و بدون آن، هیچ مداخله‌ای اصولی و اثربخش نخواهد بود.

فرآیند ارزیابی از لحظه‌ی ورود مراجعه‌کننده آغاز می‌شود. گفتاردرمانگر یا کاردرمانگر پیش از هر آزمون رسمی، به مشاهده‌ی رفتار عمومی، وضعیت هوشیاری، تماس چشمی، وضعیت بدنی و نحوه‌ی ارتباط بیمار توجه می‌کند. این مشاهدات اولیه اطلاعات ارزشمندی در مورد عملکرد عصبی، شناختی و هیجانی فرد فراهم می‌آورد. در بسیاری از موارد، اولین برداشت‌های درمانگر می‌تواند نشانه‌هایی از نوع و شدت اختلال را آشکار سازد؛ برای مثال، بیمارانی با آفازی شدید معمولاً تماس چشمی برقرار نمی‌کنند و درک دستورات ساده را نیز دشوار می‌یابند، در حالی که بیماران با دیزآرتری فقط در تولید واژه‌ها مشکل دارند اما معنا را کاملاً درک می‌کنند.

پس از مشاهده اولیه، مرحله‌ی جمع‌آوری سابقه پزشکی و گفتاری آغاز می‌شود. درمانگر باید اطلاعات دقیقی از زمان بروز علائم، وجود بیماری‌های عصبی یا سکته، سابقه مصرف دارو، و تغییرات اخیر در گفتار یا بلع را گردآوری کند. این اطلاعات غالباً از طریق گفت‌وگو با بیمار یا خانواده او به‌دست می‌آید و به شناخت ریشه‌ی اختلال کمک می‌کند. در کنار داده‌های پزشکی، بررسی وضعیت روانی و عاطفی بیمار نیز ضروری است؛ زیرا اضطراب، افسردگی یا ترس از شکست می‌توانند نشانه‌های ظاهری اختلال را تشدید یا پنهان کنند.

در مرحله‌ی بعد، ارزیابی رسمی با استفاده از ابزارهای استاندارد آغاز می‌شود. گفتاردرمانگر برای بررسی بخش‌های مختلف گفتار از آزمون‌های ویژه استفاده می‌کند: ارزیابی تلفظ (Articulation Test) برای بررسی حرکات دقیق زبان و لب، آزمون‌های سیالی کلامی (Verbal Fluency Tasks) برای سنجش سرعت و سازمان گفتار، و آزمون‌های درک شنیداری و تکرار جمله جهت تشخیص نوع آفازی یا آپراکسی گفتار. در اختلالات بلع نیز از بررسی‌های دهانی–حلقی، آزمون قاشق آب، یا در صورت نیاز از ارزیابی ویدئو فلوروسکوپی (VFSS) استفاده می‌شود تا مسیر دقیق بلع شناسایی گردد و خطر آسپیراسیون تعیین شود.

سطح اختلال معمولاً بر اساس ترکیب داده‌های بالینی، عملکرد آزمون‌ها و مشاهده‌های رفتاری تعیین می‌شود. در بسیاری از مراکز از مقیاس‌هایی مانند Frenchay Dysarthria Assessment یا Functional Communication Measure (FCM) برای تعیین شدت به کارکرد گفتاری استفاده می‌شود. برای اختلال بلع نیز از مقیاس‌هایی چون Dysphagia Outcome and Severity Scale (DOSS) جهت طبقه‌بندی خفیف تا شدید بهره می‌گیرند. سطح خفیف به حالتی گفته می‌شود که بیمار با اندکی کندی یا تلاش هنوز قادر به انجام عملکرد اصلی است، درحالی‌که شدت متوسط نشان‌دهنده نیاز به تمرین و نظارت درمانگر است و شدت شدید بیانگر وابستگی بیمار به کمک دیگران در برقراری ارتباط یا تغذیه می‌باشد.

یکی از نکات اساسی در ارزیابی اولیه، شناسایی نقاط قوت بیمار است. نقطه‌ تمرکز صرف بر نقص‌ها می‌تواند انگیزه‌ی بیمار را تضعیف کند؛ درحالی‌که تعیین توانایی‌های باقی‌مانده (مثلاً درک زبانی سالم در آفازی بروکا یا حرکات چهره در دیزآرتری) امکان طراحی مداخلات مبتنی بر توان را فراهم می‌سازد. این رویکرد مثبت‌محور موجب می‌شود بیمار احساس کنترل و پیشرفت در درمان داشته باشد.

ارزیابی مؤثر باید پویا و چندبُعدی باشد، بدین معنا که تنها به یک جلسه محدود نشود. مغز انسان پس از آسیب، در حالت پلاستیسیته قرار دارد و تغییرات سریع در هفته‌های نخست ممکن است سطح عملکرد بیمار را تغییر دهد. بنابراین گفتاردرمانگر با ارزیابی‌های دوره‌ای، برنامه‌ درمانی را متناسب با پیشرفت بیمار بازتنظیم می‌کند. گاهی فقط پس از چند جلسه تمرین، بیمار از سطح شدید به متوسط ارتقا می‌یابد، که نشانگر پاسخ مثبت سیستم عصبی به تحریک و تمرین است.

در پایان، ارزیابی اولیه و تعیین سطح اختلال نه صرفاً یک مرحله تشخیصی، بلکه بنیان کل مداخلات توانبخشی است. این مرحله تصویر دقیقی از وضعیت فعلی، ظرفیت بازتوانی و مسیر احتمالی پیشرفت ارائه می‌دهد. کیفیت و دقت این ارزیابی است که تعیین می‌کند درمان چقدر هدفمند، ایمن و مؤثر پیش خواهد رفت، و در نهایت، چه میزان از توان گفتاری یا بلع بیمار قابل بازیابی است.