کودک مبتلا به اختلال طیف اوتیسم ممکن است در برخی موقعیتها مهارتهای خوبی داشته باشد، اما هنگام قرار گرفتن در کنار کودکان دیگر با چالشهایی مانند بازی مشترک، نوبتگیری، انتظار، توجه به دیگران، پیروی از قوانین، تحمل تغییر و برقراری ارتباط روبهرو شود.
کاردرمانی گروهی اوتیسم فرصتی هدفمند برای تمرین این مهارتها در حضور همسالان است؛ محیطی که کودک میتواند مهارتهای آموختهشده را از فضای یکبهیک درمان به موقعیتهای اجتماعی نزدیکتر به زندگی واقعی منتقل کند.
در کلینیک ویژه اوتیسم آریان، گروهدرمانی بر اساس سن، سطح رشدی، توانایی ارتباطی، مهارتهای بازی، نیازهای حسی، توانایی تنظیم هیجانی و اهداف عملکردی کودک طراحی میشود.
هدف ما صرفاً کنار هم قرار دادن چند کودک و انجام بازی نیست؛ هر فعالیت باید هدف درمانی مشخص، روش اجرای مشخص و معیار قابل اندازهگیری برای پیشرفت داشته باشد.
کاردرمانی گروهی اوتیسم یک مداخله ساختاریافته است که در آن چند کودک با نیازهای عملکردی نزدیک به یکدیگر، تحت نظارت کاردرمانگر در فعالیتهای هدفمند شرکت میکنند.
فعالیتها بر اساس اهداف کودکان میتوانند شامل موارد زیر باشند:
بنابراین کاردرمانی گروهی با بازی آزاد تفاوت دارد.
در یک گروه درمانی هدفمند، درمانگر مشخص میکند:
کودک چه مهارتی را باید یاد بگیرد؟
در چه فعالیتی آن مهارت تمرین میشود؟
چه میزان کمکی نیاز دارد؟
و چگونه پیشرفت او اندازهگیری میشود؟
شواهد پژوهشی درباره برخی مداخلات گروهی در حوزه مهارتهای اجتماعی و مشارکت کودکان مبتلا به اوتیسم امیدوارکننده است، اگرچه اثربخشی به نوع مداخله، ویژگیهای کودک و هدف درمان بستگی دارد.
یکی از چالشهای مهم در درمان اوتیسم، تعمیم مهارت است.
ممکن است کودک در اتاق درمان و در ارتباط یکبهیک با درمانگر بتواند یک مهارت را انجام دهد، اما همان مهارت را در مهدکودک، مدرسه یا هنگام بازی با همسالان نشان ندهد.
برای مثال:
کودک در جلسه انفرادی میتواند نوبت بگیرد؛ اما وقتی کودک دیگری اسباببازی مورد علاقه او را در اختیار دارد، نمیتواند منتظر بماند.
یا:
کودک به دستور درمانگر پاسخ میدهد؛ اما در یک گروه نمیتواند همزمان به درمانگر، کودک دیگر و فعالیت توجه کند.
گروهدرمانی میتواند فرصتی برای تمرین همین مهارتها در شرایط اجتماعی پیچیدهتر فراهم کند.
۱. مهارتهای اجتماعی
کودک در فعالیتهای هدفمند فرصت پیدا میکند:
را تمرین کند.
هدف، مجبور کردن کودک به رفتارهای اجتماعی ظاهری مانند تماس چشمی اجباری نیست؛ هدف، ارتباط و مشارکت اجتماعی معنادار است.
۲. توجه مشترک
توجه مشترک یعنی کودک بتواند توجه خود را با فرد دیگری نسبت به یک شیء یا فعالیت هماهنگ کند.
برای مثال:
«ببین دوستت چی ساخته.»
«توپ رو به علی بده.»
«حالا نوبت سارا است.»
درمانگر با ایجاد فرصتهای طبیعی و جذاب تلاش میکند کودک بهتدریج توجه خود را بین خود، درمانگر، همسال و فعالیت هماهنگ کند.
۳. نوبتگیری و انتظار
یکی از اهداف اصلی بسیاری از گروهها، آموزش مفهوم:
نوبت من → نوبت تو
است.
در ابتدا انتظار میتواند بسیار کوتاه باشد.
مثلاً:
۵ ثانیه انتظار → دریافت نوبت
سپس:
۱۰ ثانیه → دریافت نوبت
و در صورت موفقیت، زمان انتظار بهتدریج افزایش پیدا میکند.
۴. بازی مشترک
بازی کودک میتواند بهتدریج از:
بازی انفرادی
به
بازی در کنار دیگران
و سپس
بازی تعاملی و مشارکتی
حرکت کند.
این فرآیند باید متناسب با سطح رشدی کودک انجام شود و نباید انتظار داشت همه کودکان با سرعت یکسان پیشرفت کنند.
۵. مهارتهای ارتباطی
کودک برای ارتباط الزاماً به گفتار نیاز ندارد.
در گروه میتوان فرصتهایی برای استفاده از:
ایجاد کرد.
هدف این است که کودک یاد بگیرد:
«اگر چیزی میخواهم، میتوانم به روشی قابل فهم آن را درخواست کنم.»
۶. انعطافپذیری و تحمل تغییر
برخی کودکان اوتیسم هنگام تغییر فعالیت، تغییر برنامه یا تغییر شریک بازی دچار مشکل میشوند.
گروه میتواند محیطی کنترلشده برای تمرین تغییر باشد.
برای مثال:
بازی با ماشین → پازل
یا:
نوبت من → نوبت دوست
یا:
فعالیت حرکتی → فعالیت نشسته
درمانگر ابتدا تغییرات کوچک و قابل پیشبینی ایجاد میکند و سپس در صورت آمادگی کودک، سطح چالش را افزایش میدهد.
۷. مهارتهای حرکتی و حسی ـ حرکتی
بسته به اهداف کودک، فعالیتهای حرکتی میتوانند بخشی از برنامه گروه باشند:
فعالیتهای حسی نیز در صورت وجود نیاز مشخص میتوانند در برنامه قرار گیرند.
اما نکته علمی مهم این است که فعالیتهای حسی نباید بهعنوان درمان قطعی اوتیسم معرفی شوند. مداخلات حسی باید در چارچوب یک برنامه جامع و متناسب با نیاز کودک استفاده شوند.
۸. آمادگی مهدکودک و مدرسه
گروه درمانی میتواند محیطی مناسب برای تمرین مهارتهای پیشنیاز حضور در محیط آموزشی باشد:
کاردرمانی انفرادی | کاردرمانی گروهی |
تمرکز اختصاصی بر نیازهای کودک | تمرین مهارت در حضور همسالان |
توجه کامل درمانگر به کودک | تقسیم توجه بین افراد و فعالیت |
کنترل بیشتر محرکهای محیطی | محرکهای اجتماعی بیشتر |
مناسب برای برخی مهارتهای پایه | مناسب برای تمرین مشارکت و تعامل |
امکان تنظیم بسیار دقیق فعالیت | فرصت تعمیم مهارت |
این دو روش رقیب یکدیگر نیستند.
برخی کودکان به درمان انفرادی، برخی به گروه و برخی به ترکیبی از هر دو نیاز دارند.
خیر.
قبل از ورود کودک به گروه باید مشخص شود که آیا گروه در این مرحله برای او مناسب است یا خیر.
در ارزیابی اولیه موارد زیر بررسی میشوند:
ممکن است یک کودک ابتدا به جلسات انفرادی نیاز داشته باشد و بعد از کسب آمادگی وارد گروه شود.
برای کودک دیگری، گروه کوچک میتواند از ابتدا گزینه مناسبی باشد.
سن بهتنهایی معیار مناسبی برای تشکیل گروه نیست.
دو کودک پنجساله ممکن است از نظر سطح ارتباطی، بازی، توجه و تنظیم هیجانی تفاوت زیادی داشته باشند.
به همین دلیل گروه باید بر اساس ترکیبی از:
سن + سطح رشدی + ارتباط + بازی + اهداف درمانی
تشکیل شود.
گروه مهارتهای اجتماعی و بازی
تمرکز بر:
گروه آمادگی مهدکودک
تمرکز بر:
گروه آمادگی مدرسه
تمرکز بر:
یک جلسه هدفمند میتواند شامل مراحل زیر باشد:
۱. ورود و آمادهسازی
معرفی برنامه جلسه و آماده کردن کودک برای فعالیت.
۲. فعالیت حرکتی
فعالیت کوتاه حرکتی متناسب با سطح کودک.
۳. فعالیت مشترک
فعالیتی که نیاز به همکاری دو یا چند کودک دارد.
۴. نوبتگیری
تمرین «نوبت من ـ نوبت تو».
۵. فعالیت ارتباطی
ایجاد فرصت برای درخواست، انتخاب و پاسخ.
۶. بازی اجتماعی
فعالیت جذاب و انگیزهبخش با مشارکت کودکان.
۷. فعالیت هدفمند
تمرکز بر هدف اختصاصی هر کودک.
۸. پایان
جمعبندی، جمع کردن وسایل و انتقال قابل پیشبینی به مرحله بعد.
در آریان، بهتر است پیشرفت فقط با عباراتی مانند «بهتر شده» یا «اجتماعیتر شده» توصیف نشود.
اهداف باید تا حد امکان قابل مشاهده و اندازهگیری باشند.
برای مثال:
مدت مشارکت در فعالیت گروهی:
۳ دقیقه → ۸ دقیقه
درخواست مستقل:
۲ بار → ۶ بار
نوبتگیری:
۱ نوبت → ۵ نوبت
انتقال بین فعالیتها:
با کمک کامل → با کمک جزئی → مستقل
این اطلاعات به خانواده کمک میکند تغییر عملکرد کودک را دقیقتر مشاهده کنند.
والدین بخش مهمی از فرآیند درمان هستند.
هدف این نیست که والد فقط کودک را به کلینیک بیاورد و منتظر پایان جلسه باشد.
در صورت نیاز، درمانگر میتواند راهکارهایی برای تمرین مهارتهای آموختهشده در خانه ارائه کند.
برای مثال:
اگر کودک در کلینیک نوبتگیری را تمرین کرده است، خانواده میتواند همین مفهوم را هنگام:
تمرین کند.
این کار به انتقال مهارت از محیط درمان به زندگی روزمره کمک میکند.
خیر.
کاردرمانی گروهی درمان قطعی اوتیسم نیست و نباید با چنین ادعایی معرفی شود.
هدف کاردرمانی کمک به کودک برای افزایش عملکرد، مشارکت، استقلال، مهارتهای حرکتی، بازی، ارتباط و تعامل اجتماعی است.
برنامه درمانی باید بر اساس نیازهای واقعی کودک و اهداف خانواده تنظیم شود.
بله.
غیرکلامی بودن بهتنهایی مانع شرکت کودک در گروه نیست.
در صورت مناسب بودن سطح گروه، کودک میتواند از روشهای مختلف ارتباطی مانند اشاره، تصویر، ژست، صدا یا AAC استفاده کند.
هدف گروه، ایجاد فرصت برای ارتباط و مشارکت است، نه صرفاً صحبت کردن.
ممکن است، اما باید ابتدا سطح عملکرد کودک ارزیابی شود.
گاهی کودک ابتدا به درمان انفرادی نیاز دارد تا بتواند:
در برخی کودکان نیز یک گروه بسیار کوچک با حمایت بیشتر میتواند گزینه مناسبی باشد.
تعداد مناسب به اهداف گروه و نیاز کودکان بستگی دارد.
گروه بزرگتر الزاماً به معنای درمان بهتر نیست.
در کودکان با نیازهای بیشتر، گروه کوچکتر میتواند امکان مشاهده دقیقتر و حمایت بیشتر را فراهم کند.
اگر کودک:
ارزیابی برای کاردرمانی گروهی میتواند مطرح باشد.
چون هر گروهی برای هر کودکی مناسب نیست.
هدف این نیست که کودک صرفاً در کنار کودکان دیگر قرار بگیرد.
هدف این است که کودک در گروه بتواند یک یا چند مهارت مشخص را تمرین کند و بهتدریج میزان کمک مورد نیاز او کاهش پیدا کند.
به همین دلیل، پیش از ورود به گروه بهتر است مشخص شود:
کودک اکنون چه مهارتی دارد؟
بزرگترین مانع مشارکت او چیست؟
گروه چه هدفی را قرار است برای او دنبال کند؟
و چگونه قرار است پیشرفت او اندازهگیری شود؟
در کلینیک ویژه اوتیسم آریان، گروهدرمانی باید بخشی از یک برنامه جامع برای کودک باشد، نه یک فعالیت جدا از سایر مداخلات.
فرآیند پیشنهادی:
ارزیابی تخصصی کودک
↓
تعیین نقاط قوت و نیازهای کودک
↓
تعیین اهداف عملکردی
↓
انتخاب مناسبترین گروه
↓
اجرای برنامه ساختاریافته
↓
ثبت و اندازهگیری پیشرفت
↓
بازبینی و اصلاح برنامه
هدف نهایی این است که مهارتی که کودک در درمان یاد میگیرد، فقط در اتاق درمان باقی نماند.
هدف، مشارکت بیشتر کودک در زندگی واقعی است.
اگر نمیدانید فرزندتان به کاردرمانی انفرادی، کاردرمانی گروهی یا ترکیبی از هر دو نیاز دارد، صرفاً بر اساس سن یا تشخیص اوتیسم تصمیم نگیرید.
یک ارزیابی تخصصی میتواند مشخص کند کدام مسیر برای کودک شما مناسبتر است.
برای ارزیابی تخصصی و تعیین برنامه مناسب کودک با کلینیک ویژه اوتیسم آریان تماس بگیرید.
ارزیابی → هدفگذاری → انتخاب برنامه → درمان → اندازهگیری پیشرفت
کاردرمانی گروهی اوتیسم برای چه سنی مناسب است؟
سن بهتنهایی معیار انتخاب نیست. سطح رشدی، ارتباطی، بازی، توجه و اهداف درمانی کودک نیز باید بررسی شود.
آیا کودک غیرکلامی میتواند در کاردرمانی گروهی شرکت کند؟
بله. در صورت مناسب بودن گروه، میتوان از اشاره، تصویر، ژست، صدا یا AAC برای ایجاد ارتباط استفاده کرد.
تفاوت کاردرمانی گروهی و انفرادی چیست؟
در کاردرمانی انفرادی تمرکز اصلی روی نیازهای اختصاصی کودک است؛ در گروه، کودک فرصت پیدا میکند مهارتهای خود را در حضور همسالان و در موقعیت اجتماعی تمرین کند.
آیا کاردرمانی گروهی جایگزین کاردرمانی انفرادی است؟
خیر. این دو میتوانند مکمل یکدیگر باشند و انتخاب بین آنها باید بر اساس ارزیابی کودک انجام شود.
آیا کاردرمانی گروهی اوتیسم باعث درمان اوتیسم میشود؟
خیر. هدف کاردرمانی، بهبود عملکرد، مشارکت، استقلال و مهارتهای مورد نیاز کودک است.
آیا فعالیتهای حسی در گروه استفاده میشوند؟
در صورت وجود نیاز مشخص، فعالیتهای حسی ـ حرکتی میتوانند بخشی از برنامه باشند؛ اما نباید بهعنوان درمان قطعی اوتیسم معرفی شوند.
چند کودک در یک گروه کاردرمانی اوتیسم قرار میگیرند؟
تعداد اعضای گروه باید بر اساس هدف درمان، سطح رشدی و نیازهای کودکان تعیین شود و یک عدد ثابت برای همه گروهها وجود ندارد.
گروههای کوچک معمولاً امکان میدهند درمانگر توجه بیشتری به هر کودک داشته باشد و میزان کمک مورد نیاز او را دقیقتر مدیریت کند. با افزایش توانایی کودکان در مشارکت، نوبتگیری و پیروی از قوانین، میتوان در صورت مناسب بودن شرایط، تعداد اعضای گروه را افزایش داد.
در کلینیک ویژه اوتیسم آریان، هدف صرفاً تشکیل یک گروه شلوغ نیست؛ بلکه تلاش میشود کودک در گروهی قرار گیرد که از نظر سطح مهارت و اهداف درمانی بیشترین تناسب را با او داشته باشد.
نکته مهم:
گروه کوچکتر همیشه به معنای درمان بهتر نیست و گروه بزرگتر نیز الزاماً فرصت اجتماعی بیشتری ایجاد نمیکند. کیفیت ساختار گروه، تناسب اعضا، اهداف مشخص و نظارت درمانگر اهمیت بیشتری دارد.
