اختلال طیف اوتیسم (ASD) یکی از پیچیدهترین اختلالات رشد عصبی است که بر مهارتهای اجتماعی، ارتباطی و تطبیقی اثر میگذارد. در کنار درمانهای فردی تخصصی، یکی از رویکردهای موفق توانبخشی در دهههای اخیر، کاردرمانی گروهی است. این شیوه با بهرهگیری از تعامل میان افراد در یک محیط اشتراکی، امکان یادگیری اجتماعی، تمرین ارتباط، همکاری و خودتنظیمی را فراهم میسازد.
کاردرمانی گروهی در اوتیسم بر پایهی همان اصول کاردرمانی فردی بنا شده، اما محوریت آن بر تعاملات بینفردی و رشد مهارتهای اجتماعی کاربردی قرار دارد. گروه به مثابهی «مدل میکرو از جامعه» عمل میکند، جایی که کودک یا نوجوان اوتیستیک میآموزد چگونه در جمع رفتار کند، همکاری کند، نوبت بگیرد، پیامها را درک نماید و به احساسات دیگران پاسخ دهد. این تجربه، بنیادنهاد توسعهی مهارتهای اجتماعی و هیجانی در دنیای واقعی است.
هدف اصلی کاردرمانی گروهی صرفاً آموزش یک مهارت نیست، بلکه پرورش مشارکت فعال، تنظیم هیجانی و تعامل مؤثر در قالب گروهی است. از منظر فلسفی، این درمان بر مبنای نظریههای رشد اجتماعی ویگوتسکی و مدل یادگیری مشاهدهای بندورا طراحی میشود؛ زیرا کودکان در محیطهای گروهی از طریق مشاهده، تقلید و بازخورد متقابل رشد میکنند.
کاردرمانگران از گروه بهعنوان ابزاری برای شبیهسازی موقعیتهای زندگی روزمره استفاده میکنند. برای مثال، همکاری در ساخت کاردستی یا انجام یک بازی تیمی، میتواند همان موقعیتی را بازتاب دهد که کودک بعدها در مدرسه یا جمعهای اجتماعی تجربه خواهد کرد.
اهداف دقیق درمان شامل این موارد است:
کاردرمانگر در گروه نهتنها نقش هدایتگر بلکه نقش تسهیلگر اجتماعی را دارد. وی تعاملات بین اعضا را مشاهده کرده، از رفتارهای سازگار حمایت میکند و به کودکان آموزش میدهد چگونه به شکل مناسب واکنش نشان دهند.
او با ایجاد محیط امن عاطفی، به اعضا اجازه میدهد که تجربهی «با هم بودن» را بدون ترس از قضاوت درک کنند. درمانگر گاهی نقش مربی دارد، گاهی میانجی تعارض و گاهی ناظر خاموش. توانایی او در حفظ تعادل میان “نظم گروهی” و “آزادی فردی” تعیینکنندهی کیفیت یک جلسهی درمانی است.
درمانگر همچنین، پس از هر جلسه، رفتارها و پیشرفتها را تحلیل میکند تا اهداف هفتهی بعد را اصلاح نماید.
گروه تعامل اجتماعی (Social Interaction Groups): تمرکز بر مهارتهای مکالمه، تماس چشمی و رعایت نوبت
گروه حسیحرکتی (Sensorimotor Groups): سازماندهی بدن، مهارتهای حرکتی درشت و ظریف، تنظیم سیستم حسی
گروه مهارتهای زندگی روزمره (ADL Training): تمرین فعالیتهای خودیاری و مراقبت از خود مثل لباس پوشیدن یا خوردن غذا در جمع
گروه بازی درمانی (Play-based Groups): تقویت خلاقیت، تعامل سازنده و درک قوانین اجتماعی از طریق بازی
گروه مهارتهای مشارکتی: پروژههای مشترک نظیر ساخت کاردستی یا آشپزی، برای تمرین همکاری
گروه مهارتهای شغلی نوجوانان (Vocational Groups): برای آمادهسازی نوجوانان اوتیستیک به ورود تدریجی به بازار کار یا فعالیتهای داوطلبانه
یکی از بنیادیترین دستاوردهای کاردرمانی گروهی در کودکان اوتیسم، رشد مهارتهای اجتماعی واقعی است؛ مهارتهایی که در هیچ تمرین انفرادی به همان اندازه پایدار نمیشوند.
در این جلسات، کودک میآموزد چطور احساس خود را بیان کند، از دیگران درخواست کمک داشته باشد، یا در برابر ناکامی هیجانات خود را مدیریت نماید.
رفتارهایی مانند پرخاشگری، کنارهگیری، یا خودتحریکی تکراری در محیط گروه فرصت بازنگری مییابند، زیرا در تعامل با اعضا بازخورد طبیعی دریافت میکنند.
بهمرور، کودک اعتمادبهنفس پیدا میکند و احساس تعلق به جمع را تجربه مینماید—عاملی کلیدی برای پیشرفت هیجانی و اجتماعی.
پژوهشهای متعددی در کشورهای مختلف اثربخشی کاردرمانی گروهی را در ابعاد مختلف نشان دادهاند. مطالعات حاکی است که ترکیب مهارتهای حرکتی، شناختی و اجتماعی در گروه، میزان یادگیری و پایداری رفتارهای مثبت را ۳ تا ۵ برابر بیشتر از درمانهای انفرادی افزایش میدهد.
مزیت دیگر آن، رشد همدلی و توجه اشتراکی است؛ چراکه کودکان رفتار یکدیگر را مشاهده و تفسیر میکنند. همچنین، فشار گروهی مثبت باعث افزایش انگیزه برای مشارکت و پیروی از قوانین مشترک میشود.
از نگاه والدین، مهمترین مزیت درمان گروهی، «انتقال طبیعی مهارتها»ست؛ یعنی آنچه کودک در گروه یاد میگیرد، در خانه و جامعه نیز قابل استفاده میگردد. از دید درمانگران نیز جلسات گروهی بستری برای مشاهدهی رفتارهای پیچیدهتر در شرایط شبهواقعی فراهم میآورد.
فضای فیزیکی جلسات گروهی باید آرام، قابل پیشبینی و در عین حال، منعطف باشد. وجود مرزهای فیزیکی مشخص برای هر فعالیت به کودکان کمک میکند تا انتظارها را درک کنند. استفاده از وسایل سازماندهی دیداری (مانند کارت برنامهی روزانه یا علامتهای رنگی) برای حفظ ساختار بسیار مؤثر است.
هر جلسه معمولاً سه مرحله دارد:
علاوه بر محیط فیزیکی، پیوستگی جلسات و زمانبندی منظم (مثلاً هفتهای ۲ بار) برای تثبیت یادگیری ضروری است. درمانگر نیز باید فعالیتها را بهتدریج دشوارتر کند تا حس موفقیت در عین چالش حفظ شود.
کاردرمانی گروهی اگرچه روشی قدرتمند است، اما اجرای موفق آن نیازمند طراحی دقیق است.
از چالشهای اصلی میتوان به تفاوتهای شخصیتی، سطح عملکرد متغیر بین اعضا، رفتارهای خودتحریکی یا پرخاشگرانه و دشواری کنترل گروه اشاره کرد.
گاهی نیز والدین انتظارات غیرواقعبینانه دارند یا همکاری لازم برای حفظ تداوم تمرینها را ندارند.
درمانگر باید با رویکرد انعطافپذیر عمل کند، رفتارهای چالشبرانگیز را به فرصت یادگیری تبدیل کند و برای هر کودک اهداف سطحبندیشدهای ارائه دهد.
استفاده از تقویتکنندههای مثبت، حمایت میانفردی و نظارت دلسوزانه بر روابط بین اعضا، از عوامل موفقیت این درمان محسوب میشود.
درمان گروهی بر تعاملات اجتماعی و همکاری تمرکز دارد، در حالی که درمان فردی بر اهداف اختصاصی هر کودک (مثل حسپذیری یا مهارت حرکتی) متمرکز است.
بهطور معمول از سهسالگی، زمانی که کودک توانایی تحمل حضور دیگران و پیروی از دستور ساده را دارد، میتوان گروهدرمانی را آغاز کرد.
خیر؛ کودکانی با چالشهای رفتاری بسیار شدید یا اضطراب اجتماعی بالا، ابتدا باید در قالب فردی آموختههای پایهای را کسب کنند و سپس به گروه وارد شوند.
عموماً یک تا سه جلسه در هفته، هر بار ۴۵ تا ۶۰ دقیقه، بسته به هدف و ظرفیت گروه برگزار میشود.
نقش والدین کلیدی است؛ آنها باید تعاملات یادگرفتهشده را در خانه تقویت کرده و بازخورد به درمانگر بدهند تا مسیر اصلاح شود.
