نشانه‌هایی که کودک به گفتار درمانی نیاز دارد رشد زبان و گفتار یکی از مهم‌ترین بخش‌های رشد کودک است. اما در بسیاری از موارد، کودکان در مسیر رشد زبانی و گفتاری خود با تأخیر یا اختلالاتی مواجه می‌شوند که نیازمند مداخله تخصصی گفتاردرمانگر هستند. شناخت زودهنگام نشانه‌های نیاز به گفتار درمانی می‌تواند تأثیر بسیار مثبتی در روند یادگیری و رشد کودک داشته باشد.

در این مقاله از کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آریان با علائم هشداردهنده، اختلالات شایع، مراحل رشد گفتاری و زمانی که باید به گفتاردرمانگر مراجعه کنید آشنا خواهید شد.

گفتار و زبان؛ چه تفاوتی دارند؟

قبل از بررسی نشانه‌ها، لازم است تفاوت بین گفتار و زبان را بدانیم:

• زبان (Language): توانایی درک و استفاده از کلمات برای برقراری ارتباط. شامل زبان دریافتی (درک) و زبان بیانی (بیان منظور) می‌شود.
• گفتار (Speech): نحوه ادای صداها و کلمات، شامل تلفظ صحیح، روانی و صدا.

کودک ممکن است در هر یک از این دو زمینه یا در هر دو، دچار مشکل باشد.

رشد طبیعی گفتار و زبان در کودکان

برای درک بهتر اینکه چه زمانی رشد کودک نگران‌کننده است، لازم است با جدول رشد تقریبی زبان و گفتار آشنا شویم:

تا ۱۲ ماهگی:

• واکنش به صداها
• نگاهی به سمت صدا
• استفاده از آواهای ساده مثل «ما»، «با»، «دا»
• پاسخ به نام خود

۱۲ تا ۱۸ ماه:

• گفتن اولین کلمات قابل‌فهم
• اشاره کردن برای خواستن چیزی
• تقلید صداها و کلمات

۱۸ تا ۲۴ ماه:

• گفتن ۲۰ تا ۵۰ کلمه
• ترکیب دو کلمه مثل «مامان بده»
• درک دستورات ساده مثل «بشین»

۲ تا ۳ سال:

• واژگان حدود ۲۰۰ تا ۵۰۰ کلمه
• ترکیب جملات سه‌کلمه‌ای
• قابل‌فهم بودن گفتار تا حدی برای دیگران

۳ تا ۴ سال:

• گفتار نسبتاً روان و قابل‌فهم
• استفاده از جملات بلندتر
• پاسخ دادن به سؤالات ساده
• بازی‌های تخیلی با گفتار

۴ تا ۵ سال:

• استفاده از ساختارهای پیچیده‌تر
• قابل درک بودن برای افراد ناآشنا
• توانایی تعریف داستان ساده

اگر کودک شما در هر یک از این مراحل با تأخیر چشمگیری مواجه است، ممکن است نیاز به بررسی تخصصی توسط گفتاردرمانگر باشد.

نشانه‌های اصلی نیاز به گفتار درمانی

در ادامه به مهم‌ترین علائم و نشانه‌هایی که نشان‌دهنده نیاز کودک به گفتاردرمانی هستند، می‌پردازیم:

1. عدم واکنش به صداها یا نام خود (تا ۱۲ ماهگی)

اگر کودک در ماه‌های ابتدایی زندگی واکنشی به صداها نشان نمی‌دهد یا با شنیدن نامش برنمی‌گردد، ممکن است مشکل شنوایی یا تأخیر رشدی وجود داشته باشد.

2. تأخیر در شروع گفتار

اگر کودک تا ۱۸ ماهگی هنوز هیچ کلمه‌ای نگفته یا تا دو سالگی کمتر از ۲۰ کلمه بلد است، حتماً باید بررسی شود.

3. عدم توانایی در ترکیب کلمات تا ۲ سالگی

کودکانی که نمی‌توانند دو کلمه را برای بیان خواسته ترکیب کنند (مثلاً «مامان بده»، «بیا توپ»)، در معرض تأخیر زبانی هستند.

4. مشکل در درک زبان

درک دستورات ساده مثل «بیا اینجا»، «بده به مامان»، یا شناخت اشیای ساده برای کودک دو تا سه ساله طبیعی است. اگر کودک این دستورات را درک نمی‌کند، مشکل در زبان دریافتی وجود دارد.

5. تلفظ مبهم یا نادرست صداها

تا حدود ۴ سالگی، کودک باید بیشتر صداها را واضح تلفظ کند. اگر بیشتر گفتار او نامفهوم است یا جایگزینی صداهای زیاد دارد، گفتاردرمانی ضروری است.

6. لکنت زبان یا گفتار ناموزون

وقتی کودک مکرراً صداها یا کلمات را تکرار می‌کند («م‌م‌م‌من می‌خوام»)، یا گفتارش با مکث، فشار یا حرکات غیرارادی همراه است، ممکن است نشانه‌ی لکنت زبان باشد.

7. گفتار خیلی سریع یا خیلی آهسته

صحبت کردن خیلی تند یا کند، به‌طوری‌که ارتباط مؤثر را مختل کند، نیازمند بررسی و آموزش مناسب است.

8. استفاده بیش‌ازحد از اشاره یا رفتارهای غیرکلامی

اگر کودک بیشتر خواسته‌هایش را با گریه، اشاره یا کشیدن دست بیان می‌کند و تمایلی به گفتار ندارد، نشانه‌ای از تاخیر زبانی است.

9. عدم ارتباط چشمی یا تعامل اجتماعی ضعیف

در کودکان دارای اختلالات طیف اوتیسم، ممکن است گفتار همراه با تعامل اجتماعی ضعیف، اجتناب از تماس چشمی، یا پاسخ ندادن به صدا دیده شود. این موارد باید توسط گفتاردرمانگر ارزیابی شوند.

10. عدم توانایی در تعریف داستان یا توصیف رویداد

کودک ۴ ساله باید بتواند یک اتفاق ساده را تعریف کند. اگر این توانایی وجود ندارد، ممکن است مشکل در سازماندهی گفتار یا زبان بیانی باشد.

اختلالات شایع گفتار و زبان در کودکان

برخی از اختلالات متداول گفتار و زبان که نیاز به مداخله دارند:

• اختلال زبانی بیانی: مشکل در بیان واژگان، ساختن جملات یا گفتن منظور
• اختلال زبان دریافتی: مشکل در درک گفته‌ها و دستورات
• اختلال تلفظ (Articulation Disorder): اشکال در بیان صحیح صداها مثل /س/ یا /ر/
• اختلال روانی گفتار (لکنت)
• اختلال آپراکسی گفتار (CAS): مشکل در برنامه‌ریزی حرکات گفتاری
• اختلال صدای کودک: گرفتگی یا خش‌دار بودن صدای کودک
• اختلالات گفتاری در اوتیسم، سندرم داون یا فلج مغزی

گفتاردرمانگر چگونه به کودک کمک می‌کند؟

• ارزیابی دقیق زبان و گفتار کودک
• بررسی توانایی‌های ارتباطی، شناختی و اجتماعی
• تهیه برنامه درمانی فردی متناسب با نیاز کودک
• استفاده از بازی، تصویر، داستان و فعالیت‌های عملی برای تقویت گفتار
• همکاری با والدین و آموزش تمرین‌های خانگی
• کمک به بهبود تلفظ، روانی گفتار، گسترش دایره لغات، تعامل اجتماعی و اعتماد به نفس

آیا گفتار درمانی مؤثر است؟

بله. گفتار درمانی یکی از موثرترین روش‌های علمی برای بهبود توانایی‌های ارتباطی کودکان است. موفقیت آن وابسته به:

• سن شروع درمان (هرچه زودتر، بهتر)
• شدت و نوع اختلال
• همکاری والدین در انجام تمرینات
• استمرار جلسات درمانی

چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر:

• کودک دیر به حرف آمده
• گفتارش نامفهوم است
• تعامل اجتماعی ضعیفی دارد
• لکنت دارد
• صدایش غیرطبیعی است
• در درک یا بیان زبان مشکل دارد

نیازی به صبر کردن نیست. ارزیابی گفتاردرمانی، حتی اگر برای اطمینان باشد، اقدامی مفید است.

جمع‌بندی

گفتار و زبان بخش مهمی از رشد کودکان است و هرگونه تأخیر یا اختلال در این مسیر می‌تواند بر اعتماد به نفس، عملکرد تحصیلی و ارتباطات کودک اثرگذار باشد. شناخت به‌موقع نشانه‌های نیاز به کاردرمانی برای بهبود گفتاری کودکان ، کلید اصلی مداخله مؤثر و موفقیت‌آمیز است.